Хирург операция учурунда. Архив

Окумуштуулар: былтыр рактан дүйнө боюнча 8,7 млн. адам көз жумган

145
Иликтөө учурунда дүйнөдө соңку он жылда рак менен ооругандардын саны 33 пайызга өскөнү аныкталган.

БИШКЕК, 5-дек. — Sputnik. Дүйнөдө ар бир үчүнчү эркек жана төртүнчү аял рак менен ооруйт. Былтыр 17,5 миллиондон ашуун адам рак илдетине чалдыкса, 8,7 миллион адам оорунун айынан көз жумган. Бул тууралуу РИА Новости JAMA Oncology журналына шилтеме берип жазып чыкты. 

"Рак бүгүнкү күндө адам өлүмүнүн негизги себептеринин бири болууда. Россияда болжол менен 3 миллион адам рак менен жабыркайт. Саламаттыкты сактоо министрлигинин статистикасы боюнча соңку 10 жылда рак илдетине кабылгандардын саны 18 пайызга өскөн. Ал эми жылына болжол менен 500 миң адам ракка чалдыгат", — деп жазылат маалыматта.

Сиэтлдеги Вашингтон университетинин окумуштуусу Кристина Фицморис рак оорусу боюнча изилдөө жүргүзүп, дүйнөдө соңку 10 жылда рак менен ооругандардын саны 33 пайызга өскөнүн аныктаган.

Фицмористин иликтөөсүнө ылайык, жылына 1,6 миллион эркек ракка чалдыгып, алар көбүнчө жыныс бездеринен, өпкөсүнөн жана тамагынан ооруй турганы айтылат.

Ал эми аялдардын көпчүлүгү көкүрөк рагынан көз жумат. Ракка кабылгандарынын саны жыл сайын 2,4 миллион болууда. Ошондой эле бул илдеттин курмандыгы болгон жаш балдар, лейкоз, неоплазия, баш сөөктөгү шишиктер жана мээ рагы менен ооруйт.

145
Белгилер:
рак, окумуштуулар, медицина
Тема боюнча
Окумуштуулар: спирт ичимдиги рактын жети түрүнө алып келет
Окумуштуулар ичеги рагын алдын ала сезе турган "биочип" ойлоп табышты

UFC Шевченко чыга турчу беттештин проморолигин жарыялады

9
Абсолюттук мушкерлер уюму (UFC) өзүнүн YouTube-каналына Валентина Шевченко менен каршылашы Лорен Мерфи чыга турчу беттештин проморолигин жарыялады.

UFC 266 мелдеши 26-сентябрда АКШнын Лас-Вегас шаарында өтөт. Анда Шевченко Мерфи менен кез келип, чемпиондук наамын алтынчы ирет коргомокчу.

"Эркектер менен аялдардын арасында Валентина Шевченко дүйнөдөгү эң мыкты жана чебер мушкерлердин бири. Ал укмуш! Ал чемпиондук курун тагынгандан бери эч бир мушкерге мүмкүнчүлүк бербей келет", — деген видеонун авторлору.

Ата мекендик спортчу видеодо ага өз позициясын бекем кармап турганы дем берерин белгилеген.

"Мен Валентина менен беттешүүгө татыктуу болгон үчүн бул кармашка чыкканы турам. Мен башка атаандаштарына караганда көп нерсе кылдым", — деген америкалык спортчу.

Шевченко менен Мерфинин беттешин көрсөтө турган телеканал жана сайттардын тизмесин шилтемени ачып көрүңүз.

9
Белгилер:
UFC, Валентина Шевченко, Лорен Мерфи, ролик, турнир
Тема боюнча
Шевченко атаандашы Мерфиге муш кезеп... Көз караштар таймашынын видеосу
"Нокауттардын ханышасы". Шевченко UFC уюмун кантип багындырган. Видео
Шевченко менен Мерфинин беттешин кайсы сайттардан көрсө болот. Тизме
Талибан кыймылынын согушкерлери. Архивдик сүрөт

Талибдер Тажикстанга чектеш афгандык Тахар аймагына миңдеген согушкер жиберди

438
(жаңыланган 18:31 25.09.2021)
Талибан өкүлүнүн маалыматына ылайык, мындай чара коопсуздукка келтирилген коркунучту жок кылууга багытталат.

БИШКЕК, 25-сен. — Sputnik. Талибдер* Афганистандын Тажикстан менен чектешкен Тахар провинциясына атайын даярдыктагы миңдеген согушкерин жибергенин билдирди. Бул тууралуу РИА Новости жазды.

"Ислам эмиратынын (талибдер өздөрүнүн саясий системасын ушундай атап алышкан) ондогон атайын аскер бөлүктөрү Тахарга жиберилди..., он миңдеген атайын аскерлер жөнөтүлдү", — деп жазган кыймылдын өкүлү Забиулла Муджахид өзүнүн Twitter баракчасына.

​Анын айтымына караганда, мындай чара коопсуздукка жаралган коркунучту жок кылууга багытталат.

Август айынын башында талибдер Афганистандын аскер күчтөрүнө чабуулун активдештирген. 15-августта Кабулду басып алып, анын эртеси согуш токтогонун жар салышкан. Августтун акыркы эки жумасы америкалык аскерлердин көзөмөлүндө болгон Кабул аэропортунан Батыштын жарандары жана алар менен кызматташкан афгандар массалык түрдө эвакуацияланган. 31-августка караган түнү дээрлик 20 жылга жакын Афганистанда болгон АКШ аскерлерин Кабул аэропортунан чыгарып кетишкен. Сентябрдын алтысында талибдер буга чейин баш ийбей келген, афгандык 34 провинциянын акыркысы Панжшер аймагын алдык деп билдирген. Эртеси күнү Мохаммад Хасан Ахунд башында турган Афганистандын убактылуу өкмөтүнүн курамы түзүлгөнү жарыяланды. Ал талибдердин биринчи жолу бийлик башкаруу учурунда тышкы иштер министри болуп иштеп, 2001-жылдан бери Бириккен Улуттур Уюмунун санкцияларында болуп келген.

*КРде жана башка мамлекеттерде тыюу салынган уюм

438
Белгилер:
'Талибан' кыймылы, Тажикстан, чек ара, Аскер, деңиз күчтөрү
Тема:
Афган бийлиги менен талибдердин тиреши
Тема боюнча
"Талибан"* кыймылы БУУга кат жолдоп, кызматташууга чакырды
Төөдө отуруп жолдо бараткан жаш балдар. Архивдик сүрөт

Көч бул фешн, көч бул коммуникация. Жашоо кумарын арттырган улуу сапар

0
Жазында жаздоо, жайында жайлоо, күзүндө күздөө, кышында кыштоо, дегеле көчмөн кыргыз жашоосун ойлогон кезде көз алдыбызга "КӨЧ" элестейт.

Отурук жашоого көнүп, шаарлашып, турган бүткөн жашообуз соодага, кызмат көрсөтүүгө, пайда табууга абдан ылайыкташканы менен табиятыбыз салкынды самап, тоону эңсеп, бийикке умтулуп турганыбыз турган. Ошондой кыргыздын бири катары көч тууралуу ой жоруп отурам.

Тизгин жаяр

Кыймыл — тирүүлүктүн эң биринчи көрсөткүчү. Кылымдар бою козголбогон таш дагы жансыз дегенибиз менен бир оодарылып алмайы бар. Жер өз огунда жана күндүн айланасында айланган сымал бүткүл он сегиз миң аалам айланып, жылышып кошулуп, тогошуп-бөлүнүп, көч жолун, көч сапарын улантат. Планеталар парадын элестете турган болсок кудум эле көч.

Жер бетинде жан-жаныбардын баары жашоо булагын жаңылап, бир жерден экинчи жерге көчүп жүрүп отурат. Суу өрдөп бараткан балыктар көчүн, бел ашып, ашуу ашкан кайберен көчүн, келгин куштардын көчүн көрбөгөндөр болбосо керек. "Жердин куту ооп кетиптир", "Башынан багы тайыптыр", "Кут учуп кетиптир", "Касиет качыптыр", "Ооматы оошкон тура" деген сөздөрдү укканыбыз арбын. Демек, адам акылына сыйбас "КУТ", "ООМАТ", "БАК", "КАСИЕТ" деген түшүнүктөр да көчүп жүрөрүн аны туйгандардын айтканынан аңдасак болот.

Көч — бул жаңылануу

Тирүүлүктүн үлгүсү катары кишизатында да жаңылануу болуп турмагы абзел. Кийимиң эскирсе жаңысын алган сымал жан дүйнөнү да, жашоону да жаңылап туруу түпкүлүктөн келе жаткан жол. Аны кандай жасашкан? Көч сапары менен. Сапар бул ойду тазартат, бойду тазартат, акылды тундурат. Ал эми көч — бул улуу сапар.

Көч аркылуу кыргыз жан дүйнөсүн жаңылаган. Байыткан. Анткени мейкиндик, табият, кооздук, сулуулук жан дүйнөңдү тазалайт. Суу кечкенде боюңдагы, оюңдагы жаман нерселер тазаланат деп коюшат элдик билимде. Ал эми көчтө канча сууну кечерсиң.

Көч аркылуу жашоосун материалдык дагы, руханий дагы жаңылаган кыргыз. Материалдык жаңылоо жаңы кийим, жаңы конушка, жаңы үй же жаңы буюм-тайым же жаңы ат-көлүк менен болуп турган. Ал эми руханий жаңылануу бир конуштан экинчи конушка келүү менен эски таарыныч, эски ыза-муң, эски терс нерселерден арылууну шарттаган. Көчтө баратып сүкүт чалып, термелип, ой-боюн аруулаган, уюп-муюп, акылы тунган. Адамдык асылдыкка умтулган, балким, жеткен.

Көч — бул саякат

"Аз күнчөлүк өмүр", "Күндүк өмүрүң болсо түштүгүнө жорго мин" дешет. "Атың барда жер тааны" дешет. Саякат, саякаттоо деген түшүнүктөр кийин келгени менен эл-жер көрүү деген түшүнүк кыргызда байыртан болуп келген. Көп жашаган билбейт, көптү көргөн билет деп эл-жер көрүп, жер кезген кишини баркташкан. Анын билимин баалашкан. Үйүм-жайым, оокатым, дүнүйөм, байлыгым деп отура бергендер аз эле. Киши жашоосу ат үстүндө шамал жиреп, улам жаңыны издеп алып учуп жүрүп отурган. Табияттын мыйзамын аңдаган. Өмүрдүн өткүн экенин билген, ошондуктан жер кезип, эл тааныганга, жаңычылдыкка умтулуп жашаганга ынтызар болгон. Ошондон улам кыргыз көчү бул кыргыздын улуу саякаты десек болор. Саякатка жумурай журту менен аттанганы кызык иш. Бирок анын камылгасы андан да кызык. Эркектер жол чалып, жер чалып конуш тандашкан. Аялдар жол азык, күл азыгын камдап, жаңы конушка жаңы үй, жаңы жасалгаларын дайындашкан. Кыздар жол сапарын элестетип кыялданышкан. Жигиттер күлүгүн таптап убараланышкан. Көч саякаты көптүн көөдөнүн бийлеп, эргитип, канын кызытып, жашоо кумарын арттырып турган.

Көч — бул фешн (fashion)

Ушул мода көргөзүү түшүнүгү деле көчтөн улам келип чыкканбы дейсиң. Анткени ошол көчкө даярдык учурунда кийим маданияты биринчи орунда турган. Алыс сапар аттанганда жолду ката түмөн түр уруулардын аймагын аралап өтүшкөн. Баланчанын эли мындай экен деген кепке калбаш үчүн суусар тебетейин, жакшы ичигин эрлерине камдап, кундуз тебетей, кымкап тондорун, өкчөлүү өтүктөрүн кыздарына камдап, кундуз карматкан белдемчи, кундуз ичиктерин, кайкы элечек, күмүш чачпактарын байбиче энелерине камдап, кичинекей наристе, элгенчи кыздар, балдарга чейин жаңы, жарашыктуу кийимдерди аземдеп даярданышкан.

Көчкө мине турган унаа-көлүктөр да басыгына, сырткы көрүнүшүнө карай тандалган. Айрыкча бойго жетип калган улан-кыздардын көркөмүн арттырып жакшы делген, асыл делген аргымактарга мингизишкен. Көчтүн көрктүү болмогу эзелки салт. Ал эми көркү эмнеде, көрүмдүүлүгү эмнеде? Дал ошол киши абийирин сактаган, кийинчерээк искусствого айланган кийимде эмеспи. Аны көргөзүүнүн шааниси көч менен эмеспи.

Көч келатат дегенде жолдогу айылдар тосуп чыгып, көч көркөмүнө көз талдырып, кооздукка, сулуулукка баа берип, жакшына кийинген бой жеткен кыздарды келин кылып алууга ниеттенип, байбиче сөөлөтүнө, эрлердин дөөлөтүнө, көчтүн шаңына термелип кала беришкен. Айтор, көч бул чоң көргөзмө, чоң фешн жумалыгы болгон десек жаңылышпайбыз.

Көч — бул коммуникация

Бараткан көчтүн көркүн карап, учурашып, ал-абал сурап, жүдөө болсо аяп, кооз болсо суктанып, чарчаңкы болсо конуп кетүүсүн, суусаңкы болсо токтоп өтүүсүн сунуштап, суусунун камдап, соёр малын даярдап жол тосуп туруу, жол тосуп чыгуу жолдогу айылдардын, конуш алган уруулардын милдети эле.

"Көч келатыптыр, баланчанын көчү экен" деген сөз угулганда тааныган, билген улуулар баланча аксакал менен учурашайын, баланча баатыр менен кан достугубуз бар эле түштөндүрүп коёюн, суу кечирип келейин, баланча кудабыз эле жандай чаап, ашуу ашырып келейин деп ойлонуп, камылга кылган. "Арыбагыла, көчүңөр көрктүү болсун, улооңордун бели бекпи" дешип, өтө сыпайы, аяр камкордугун билгизишкен.

Мурдатан арзышып калган кыз-жигиттер болсо, же кызы, же жигити көч арасында болсо бир көрүп калмакка, салам дубайын, ысык арзуусун арнап алмакка дилгирленишкен.

Кыз жандап калган боз уландар болсо көчтүн көркөмүн арттырган кыздарды акмалашып көргөнүнө мас, батымдуусу бирин-экин сөз айтып тийишкенине мас.

Кыз тандап жүргөн жигиттер болсо алчыланган аргымакта ыңгыранып бараткан сулууну издеп убара. Ылайыгы келсе суусун сунуп, таанышканга куштар.

Ал эми жаш селкилер шааниси экиленген аргымагын минип, суусар тебетейин кийип менменсинген, анча-мынча баатырдыгы же чечендиги, мергендиги же эрдиги менен аты чыгып калган жигиттерге уялыңкы кыя багуу, көркөмүн көрүп, сөөлөтүнө баа берүү. Жеңесин колтуктай шыбырашуу.

Алыс-жакынды жолуктурган, сагынычтардын көксөөсүн сууткан, арзышкандарга үмүт берген, жактырышкандарды кыялданткан, саламын алик алган, жаңыны тааныштырган көч бул — байланыш, көч бул — коммуникация.

Көч — бул эс алуу

Той койнуна, суу боюна, көл жээгине, жайлоого, чет жерлерге ким-кимибиз жагдай шартыбызга жараша эс алууга барабыз. Түшүнүк, кабылдоолордун өзгөрүшүнө ылайык эс алуу десе көбүбүз шапар тээп, сайрандамайды түшүнөбүз.

Ал эми эс — бул киши табиятындагы тээ байыркы, аруу, таза, кудайлык башат деп түшүнө турган болсок эс алуу бул ошол башатка баруу, өзүндөгү кудайлык бир учкунду, дараметти, улуу касиетти ойготуу болуп эсептелет. Ырас, кыргызда эс алууну табият менен байланыштырышкан соң, демек, адам качан таза башатка келет, качан таза табиятта болгондо. Өзүн кудайга тапшырганда, жанталашпаганда, шашпаганда, тунганда, аалам агымында термелгенде.

Бул абалга алып келүүгө көч эң сонун шарт эмеспи. Тоолорду аралап, белдерди, ашууларды ашып, сууларды кечип, арууланып, тазаланганда, бир калыпта жүрүп отуруп ыргакка келип, термелгенде табият менен айкалышып, бүтүндүк менен жуурулушканда акылы тунуп, кишилик асылдыкка жетип келген кыргыз, эс алып кудайды таанып келген кыргыз.

Улуттардан улуу көч

Азыркы 200дөн ашык өлкөнүн, улуттардын, этностордун баары турганы турган жеринде, отурганы отурган жерде эле жаралып калган жок. Алардын көпчүлүгү оошуп-жылышып, чабышып, кырылып, качып-бозуп отуруп азыркы аймактарына ээ болуп калды.

Биздин замандын ІV кылымынан баштап VІІ кылымына чейин Чыгыштан Батышка карай улуттардын улуу көчү жүргөн. Муну Гунндардын улуу жортуулу деп да аташат. Гунндар өз жолунда учураган урууларды, элдерди же кошуп алып, же алдына салып кууп жүрүп отурган. Гунндардын жортуулунан коркуп Рим империясы дээрлик бардык колонияларын бошотуп, түпкү өз мекенине кайтса, герман элдеринин курамындагы англосакстар британ аралдарына кирип барып, андагы жергиликтүү кельттерди кыса баштаган.

Азыркы батыш өлкөлөрүнүн дээрлик бардыгы гунндардын таасиринен улам мерчемдүү аймактарды ээлеп калганы анык. Бул көч менен улуттардын ортосунда, керек болсо цивилизациялардын ортолорунда маданий кагылышуулар менен бирге маданият алмашуу жүргөн. Тилдик байланыштар, жакындыктар дагы дал ушул доордун таасиринен пайда болгон. Салттар жаңыланган, маданияттар аралашкан, карым-катыштын негизинде сөөк жаңыртуу да күчөгөн. Анын натыйжасында адамзаттын аң-сезимдик өсүүсүнө жол ачылган. Мезгил келет, доор алмашат жер бетинде дагы да улуу көчтөр уланат. Чыгыштан Батышка болгон сапар эми бир галактикадан башка галактикага болуп калмагы да бар.

Тизгин жыяр

Көрүнөө көч деп кереметине тамшанабыз, жол азабы, көр азабы деп денебизди аяп, түйшөлткүбүз келбейт, камылгасы деп капчыгыбызга кайгы тартабыз. Бирок эл көрүү, жер көрүү, аң-сезимдик да, материалдык да жаңыланып туруу, төрт тарабыбыз төп болуп бышканда элге көргөзө билүү, өзгөрүү, узак сапарга аттануу, улуу көч жасоо колубуздан келе турган нерсе. Жер которуп кеткен кыргыз канча. Анткен менен сыртыбызды эле эмес ичибизди, жаныбызды ала жүрөлү. Эс алалы, саякаттайлы, туналы, кишилик асылдыкка умтулалы.

0
Белгилер:
кыргыз, саякат, коммуникация, салт, маданият, аргымак, айыл, жашоо, турмуш
Тема боюнча
Манжасы кыска аялдар дүнүйөгө өч болот. Кыргыздагы сынчылык тууралуу
Коронавирус кыйсыпыры жана кыргыздар. Абалды ашкерелеген үч нерсе