Афганистандык качкындар. Архивдик сүрөт

Борбор Азия "америкалык" афган качкындарынын айласын кантип табат?

106
Москванын көңүлү чыгышка, Борбор Азияга бурулуп турат. Азыр ар бир кадам, ар бир билдирүү мааниге ээ болуп турган чак.

"Биз кескин начарлап бараткан Афганистандагы абалга тыкыр көз салып турабыз", — деп билдирди РФ тышкы иштер министри Сергей Лавров.

Россиянын ТИМ башчысы РФ президенти Борбор Азия чөлкөмүндөгү өлкөлөрдүн лидерлери менен байланышта экенин белгиледи. Чындап эле соңку күндөрү Владимир Путин аталган аймактагы беш мамлекет башчысынын төртөө менен сүйлөштү.

Өткөн аптада Түркмөнстандын президентине телефон чалды, андан соң Казакстандын элбашы Нурсултан Назарбаев менен жолукту, ал эми ушул дүйшөмбүдө Тажикстан жана Өзбекстандын лидерлери менен телефон аркылуу сүйлөштү. Ал эми Кыргызстандын президенти май айынын аягында Москвага келип кеткен. Талкууланган темалардын бири – күн өткөн сайын курчуп бараткан Афганистандагы жагдай.

Борбор Азиянын беш республикасынын үчөө Афганистан менен чектеш гана болбостон, согуш жүрүп жаткан өлкөдө ошол эле тажик, өзбек жана түркмөндөр жашайт. Акыркы күндөрү эле талибдердин кысымы менен миңдеген афган чек арачы Тажикстанга чегинип, жүздөгөн аскер Өзбекстанда баш пааналаган.

Эгер алар өлкөнүн көп бөлүгүн көзөмөлгө алып, Кабулдагы бийликке жетишсе, түштүктөгү постсоветтик чек аралардын коопсуздугу аталган мамлекеттердин гана эмес, Россиянын да көйгөйүнө айланат. Дал ушул себептен азыр Путин борбор азиялык лидерлер менен чек араларды чыңдоодон россиялык куралдар менен камсыздоого чейинки коопсуздук маселелерин талкуулоодо.

Чөлкөмдөгү беш өлкөнүн үчөө, атап айтканда, Казакстан, Тажикстан, Кыргызстан ЖККУнун курамында, башкача айтканда, Россиянын аскердик союздаштары болуп саналат, бирок Афганистан менен Тажикстан гана чектешет.

Түркмөнстан түбөлүк бейтарап өлкө катары уюмга эч качан мүчө болгон эмес, ал эми Өзбекстан бир нече ирет өз мүчөлүгүн токтоткон (акыркы жолу 2012-жылы). Анткен менен бул жагдай Москва Душанбе менен Ашхабадга көмөк көрсөтпөйт дегенди туюндурбайт, зарылдыгы чыкса алар жардам сурап кайрылат. Кеп кандай коркунучтар күтүлөрүндө болуп турат.

Афган каатчылыгынын ушул таптагы баскычы кооптуулуктун бир нече түрүн жаратат.

Маселен, согуштук аракеттерди борбор азиялык республикалардын аймагына жайылтуу. Буга талибдердин агрессиясы эмес, алар тарабынан түндүк провинциялардан ар кандай куралдуу топтордун талкаланып же сүрүп чыгарылышынан улам ушундай көрүнүш болушу мүмкүн.

Негизинен бул провинцияларды тажик жана өзбектер байырлашат. Атүгүл алар өкмөттүк армиянын да, талибдердин да, анан да "Аль-Каида" , "Ислам мамлекети" уюмдарына ант берген отряддарда да бар. Афганистан аймагында Өзбекстан жана Тажикстандан качкан радикалдуу исламчылар, анын ичинде "Ислам мамлекетине" таандык топторго мүчө болгондору да аз эмес. Ал тургай өз мекендеринде жихад отун тутантууну самагандар да бар.

Талибдердин бийлиги кеңейген сайын түндүк провинцияларды көзөмөлдөгөн күчтөрдүн бийлиги басаңдап, радикалдуу топтор сүрүлө баштайт. Алар кайда качат? Албетте, чек аралар аркылуу Тажикстан жана Өзбекстанга карай бет алышат. Айрыкча, бул республикалардын бийлиги да мындай абалга жана чакырылбаган меймандардын келишине камылга көрүүдө. Бул – түшүнүктүү жана кантип күрөшүү керектиги анык коркунуч. Эң болбой калды дегенде Россия аларга кол сунат. Анткен менен анчалык айкын эмес кооптуулуктар да жок эмес. Аларга чөлкөмдөгү америкалыктардын мындан аркы маселеси да кирет.

Башында америкалыктар "Афганистан боюнча аралыктан аракет этүү үчүн" коңшу өлкөлөрдүн бирине чакан базаларды жайгаштырууну каалашкан. Өткөн жумада Вашингтондо ушул темаларда Тажикстан жана Өзбекстан ТИМ башчылары менен сүйлөшүүлөр жүрдү. Азырынча расмий билдирүүлөр жасалбаганы менен Душанбе менен Ташкент америкалыктарды киргизүүгө макул болору дээрлик мүмкүн эмес.

Ошол эле Өзбекстанда да (Кыргызстандагыдай эле) америкалык аскерлерди жайгаштыруу тажрыйбасы болгон, бирок 2006-жылы республиканын бийлигинин жарлыгы менен кайра жыйыштырылган. Аларды кайрадан өлкөгө киргизүүгө эч кандай себеп жок. Анткен менен аргументтер толтура. Биринчиден, Тажикстан же Өзбекстандагы америкалык базалардын болушу талибдердин кыжырын кайнатмак, баары бир жакында алар афган бийлигин же анын маанилүү бир бөлүгүн ээлейт. Коңшуларды көкүтүүнүн кереги эмне? Экинчиден, америкалык базалар борбор азиялык өлкөлөр менен союздук алакалары бар Россия жана Кытайдын кескин нааразычылыгын жаратмак. Үчүнчүдөн, жергиликтүү калк да мындайга терс карайт, негизи эле базаны кабыл алган өлкөнүн көз карандысыздыгы артып кетпейт. Мында дагы олуттуу дагы бир деңгээлдеги кооптуулук – Вашингтондун америкалыктар менен кызматташкан афгандыктарды кабыл алуу өтүнүчү.

АКШ Тажикстан, Өзбекстан жана Казакстандан талибдердин өч алышынан чочулаган Афганистандын 9000 жаранын убактылуу кабыл алууну суранууда. Эмнеге америкалыктар дароо аларды өздөрү менен кошо чыгарып кетишпейт? Үлгүрбөй жатышканын айтымыш болгондору менен түк каалашпайт. Тогуз миң киши — потенциалдуу качкындардын бир бөлүгү гана. Атайын иммиграциялык визага афгандыктардан 18 миң арыз тапшырылган, ал эми жубайы, бала-чакасы менен 70 миңге чамалайт. Америкага алардын зарылдыгы барбы? Ошол себептен кийин виза беребиз деп убада кылып, азырынча аларды каржылоо менен Борбор Азияга жайгаштырууга тырышып жатышат.

Ошол эле Тажикстан Афганистандан качкындарды кабыл алат (эбак кабылдай да баштады), бирок кеп мында карапайым качкындарда эмес. Оккупациялык режимге иштөө үчүн даярдалган саясий кадрлар туурасында. Кабулдук жаңы бийликке бул жакпай турганы бышык.

Эң башкысы — борбор азиялык республикалардын өзүнө, айрыкча Өзбекстан үчүн ички тобокелдиктер бар. Өзбекстанды америкалыктар башынан бери Борбор Азияга карата ачкыч катары карашат.

Америкалык "кардарларды" өзүнө киргизүү менен Ташкент Өзбекстан үчүн эмес, АКШга кызмат кыла турган атайын даярдыктан өткөн, жакшы окутулган америкалык кызматкерлерге каалгасын ачат. Ошону менен бирге эле Ташкентке америкалык жана эл аралык бейөкмөт уюмдарга, мүмкүн болгон "демократиялык фонддорго" толот. Президент Шавкат Мирзиёев тарабынан беш жылдан бери жүргүзүлүп келе жаткан реформалар, "кайра жаралуу" жана ачыктык саясатын тандаган өлкө үчүн мындай нерсе кескин түрдө тобокелдүү болушу ыктымал.

Америкалык "досторду" 40 миллион элдин кызыкчылыгы дегеле түйшөлтпөйт. Эгер алар кырдаалды курчутууга мүмкүн болорун туюшса, бир саамга да буйдалышпайт. Себеби Россиядан айырмаланып аларды Борбор Азия менен эч нерсе байланыштырбайт, анын коопсуздугу жана жыргалчылыгы үчүн эч кандай жоопкерчилик сезишпейт. Афганистан буга айкын мисал эмеспи.

Ошенткен менен Россияга үмүт артуу гана жетиштүү эмес. Жакында эле Евразиялык экономикалык биримдикке байкоочу болгон Өзбекстан ЖККУга катышуусун калыптандырууга, башкача айтканда туура чечим кабылдоого тийиш.

Кандай жакшы ниет менен түшүндүрүлбөсүн, көп вектордуулук, союздан оолак болуу өңдүү оюндар үчүн азыр анча ылайыктуу кез эмес. 2014-жылга чейинки Украинанын мисалы дале көз алдыда турат. Виктор Янукович ал убакта Европа биримдигинде да, Евразиялык союзда да, Россия менен да, Батыш менен да бир болууга тырышпады беле.

Көп миллиарддаган америкалык инвестицияларды алууга үмүт артууга да болор. Бирок алардын негизгиси – бир нече миң "америкалык афган". Анан да өз алдынчалуулуктан ажыроо тобокелдиги...

106
Белгилер:
Афганистан, Россия, Тажикстан, 'Талибан' кыймылы, аналитика
Тема боюнча
Талибдер АКШ эсебинен күчтөнүүдөбү? Колундагы курал кайдан
Рубль валютасынын символу. Архив

Рубль дүйнөдө наркы бааланбаган валюта. Доллар чынында канча турат?

4
(жаңыланган 17:02 05.08.2021)
Россия жана АКШдагы McDonald's тамактануучу жайларындагы бигмактын (керектөөчүлөрдүн сатып алуу жөндөмүнүн бейрасмий түрдөгү индекси, бул тез татым түйүнүндө Big Mac – "сыйлуу" бургерлердин бири) баасына карасак, доллар 30 рубль болууга тийиш. Бул 2013-жылдагыдан аз.

Ирина Бадмаева

Америкалык экономикалык журналдын индикатору канчалык объективдүү жана эмнеликтен иш жүзүндөгү жана "бургердик" баалар эмнеге мынчалык айырмаланары тууралуу Ирина Бадмаеванын макаласы РИА Новости агенттигине жарыяланган.

"Экономисттин" шакабасы (тамашасы)

Россиялык рубль бааланбагандыгы боюнча "бигмак индексине" ылайык ливан фунтунан гана өйдөңкү сапта турат. Бургер бирдей баада болушу шарт экени болжонот. АКШга караганда арзан турган өлкөдө жергиликтүү валютанын наркы бааланбай, же тескерисинче, ашкере бааланат.

Россияда бигмак — 169 рубль, АКШда — 5,65 доллар. Демек, адилеттүү курс 30ду түзөт. Бирок алмаштырууда реалдуу баасы — 74,53. Башкача айтканда, доллар боюнча РФ валютасы дээрлик 60 пайызга, ал эми евро — 11,1, британиялык фунт — 15,5га бааланган эмес. Төрт акча бирдиги ашкере бааланган. Бул тизмеде венесуэлалык боливар айрыкча айырмаланат, дегеле ал 47,7 пайызга арзан болушу керек эле. Швейцариялык франк — 24,7, норвегиялык жана швед крондору — 11,5 жана 9,6га ашык бааланган.

"Бигмак индексин" 1986-жылы The Economist журналы тамаша иретинде ойлоп чыккан. Бирок эми маңызында керектөөчүлүк жөндөмдүүлүк паритетин аныктоонун бейрасмий ыкмасы — бирдей эле товардын наркына карап эки валютаны салыштыруу. Жылына эки ирет эсептелет.

Бардык жерде сатылгандыктан McDonald's гамбургерин тандап алышкан. 1980-жылдары эле тез татым ресторан түйүнү глобалдык бизнеске айланган. Буга мүнөздүү болгон М тамгалуу тамактануу жайлары Бермуд аралдарында, Иран, Македония, Йемен, Черногория, Түндүк Корея, Зимбабве, Боливия, Армения жана Исландияда жок.

Башкысы — классикалык бигмак бардык жерде бирдей. Анан жалпы эл сатып ала тургандай эле азыктардан – нан, сыр, котлета, жашылчадан жасалат. Өткөн айдагы соңку рейтингге ылайык, көп өлкөлөрдө бигмак Кошмо Штаттарга караганда, атап айтсак, Австралия, Сауд Аравиясы, Катарда арзаныраак. Тизменин акыркы саптарында Азербайжан, Түркия, Түштүк Африка бар.

Таанымал экени анык, бирок калыстыкка жатпайт

Рублдин бааланбаганы ондогон жылдардан бери айтылып келет. Бирок "бигмак индексинен" тышкары дагы башка факторлор толтура. Анан да бургер ар кайсы өлкөлөрдө бирдей баада боло албайт.

Айталы, маяна жана ижаралык үстөк РФте Кошмо Штаттарга салыштырмалуу кыйла аз. Ошол себептен баа дагы төмөн. Анан да бигмактар тиричилик электроникасы же акылдуу телефон сымал сырттан ташып келинбейт, жеринде жасалат. " iPod индекси" боюнча рубль ашкере бааланып, кыйла арзан турары бышык. Ошону менен бирге эле McDonald's компаниясы бааны жергиликтүү калктын реалдуу кирешесин жана сатып алуу жөндөмдүүлүгүнө жараша белгилейт. Салык жана атаандаштык туурасында да унуткарбоо абзел. Ошондуктан "бигмактын индексин" адилеттүү дешке болбойт. Салыштыруунун мындан да комплекстүү жана ачык ыкмалары бар. Маселен, эң зарыл товар, сырье, жарым-жартылай даяр азыктардын негизинде. Алардын бааларын коммерциялык сыр боюнча укугуна таянган жеке компания эмес, рынок коет.

Кеп бигмакта эмес

Улуттук валюта куну өлкөнүн төлөм балансынын узак мөөнөттүү динамикасын аныктайт. Ал өз кезегинде инфляцияга таасир этет.

Эл аралык жана ички валюталык рыноктогу маанилүү оюнчулар — борбордук банктар. Каржылык жөнгө салуучулар улуттук акча бирдигин чыңдоону чектеп, же тескерисинче, кескин түрдө түшүп кетишинен сактай алышат. Валюталык курс алардын көзөмөлүндө, анткени бул – өлкөлөр ортосундагы атаандаштык соода күрөшүнүн негизги ыкмаларынын бири. Натыйжада акча наркы көбүнесе бурмаланат. Активдерди эркин сата алгандар катары эле баанын коюлушунда рыноктун катышуучуларынын күткөнү да камтылат. Андыктан "бигмак индексине" анча таяна берген болбойт.

"Валютасынын наркы бааланбагандардын алгачкы он сабында негизинен дүйнөдө кеңири таралган алдыңкы 100 акча да кирет. Буга ачык мисал — ливан фунту. Андан өйдөңкү сапта россиялык рубль турат.

Анткен менен өтө жогору бааланган венесуэлалык боливардын акылга сыйгыс инфляцияга тушугуп, АКШнын мүмкүн болгон бардык санкцияларына кабылган", — дейт CMS Institute экономикалык жана каржылык иликтөөлөр департаментинин кызматкери Николай Переславский. Анын айтымында, акыркы жети жылда рубль кунуна геосаясат да таасир этүүдө. Россияга каршы санкциялар салынган, алардын кеңири таралуу тобокелдиктери да бар. Адатка айлангандай эле мунай баалары да роль ойнойт. Кара алтын кымбаттаган учурларда РФ Каржы министрлиги тарабынан валюталарды сатып алуу эрежеси да ага чагылбай койбойт.

Ошентип рублдин ашыкча бекемделишине жасалма түрдө бөгөт коюлат. Жалпысынан курсту түзүүчү саясат анын күчтөнүшүнө өбөлгө эмес.

Рубль кунунун орточо чабалдыгы чет өлкөгө чыгарылышынан түшкөн бюджеттик кирешелерди жогорулатат. Бул экономикада үстөмдүк кылган экспортчуларга да майдай жагат.

Кыйыр факторлор — дүйнөлүк каржылык рыноктордун ички саясаты жана маанайы.

"Санкцияларсыз россиялык валюта кеминде эле бир жарым эсеге кымбат бааланары туурасындагы ыктымал абдан жогору", — деп тактап өттү эксперт.

Кандай болгон күндө да жыл соңуна дейре баары бир доллар 70 рублден төмөндөбөйт. Ал эми саясий тобокелдиктердин айынан 80ге да чыгышы толук мүмкүн. Болду-болбоду, доллардын куну 73-77, евронун курсу 85-90 рубль чегинде калары турулуу иш.

4
Белгилер:
Россия, рубль, доллар, баалар, валюта
Тема боюнча
НАТОнун антироссиялык жаңы "манифести" КМШ өлкөлөрүнө коркунуч туудурат
Жогорку Кеңештин төрагасы Талант Мамытов. Архив

Төрага Мамытов жана депутаттар Ирандын президентинин инаугурациясына катышты