Талибан кыймылынын тарапташы желегин кармап бара жатат. Архивдик сүрөт

"Талибан"* өкүлү: Россия жана Кытай менен мамилебиз жакшы

140
(жаңыланган 17:32 25.08.2021)
Талибдердин саясий кеңсесинин өкүлү Иран, Кытай, Пакистан жана Өзбекстан менен эски байланыштары бар экендигин айтты.

БИШКЕК, 25-авг. — Sputnik. "Талибандын" Россия, Кытай жана башка коңшу өлкөлөр менен мамилеси жакшы деп билдирген талибдердин саясий кеңсесинин өкүлү Мухаммед Наим Al-Mayadeen телеканалына.

"Кытай жакшы коңшубуз, мамилебиз дурус. Россия менен да ошондой", — деген ал.

Наимдин айтымында, "Талибан" менен Иран, Кытай, Пакистан жана Өзбекстанды мурдагы байланыштары бириктирип турат. Батыш державаларынан айырмаланып, бул мамлекеттер талибдердин бийликке келишине түйшөлгөн жок.

"Бизде алака түзүлүп калган, коңшу мамлекеттер менен байланыштабыз жана алардын өнүгүшүн каалайбыз", — деген Наим.

Ал мурдараак талибдер Кабул шаарында Кытайдын делегациясы менен жолугуп, Афганистандагы абалды, эки тараптуу кызматташууну, андан сырткары, аталган мамлекеттин гуманитардык жардамы тууралуу сөз болгонун айтты.

Россия ТИМинин жетекчисинин орун басары Олег Сыромолотов РИА Новости маалымат агенттигине Москва террордук уюмдардын тизмесинен "Талибан" кыймылын өчүрүүгө жана Афганистандын жаңы бийлигин таанууга анча шашылбай тургандыгын билдирген. Өлкөнүн жаңы бийлигинин кадамдарына жана Бириккен Улуттар Уюмунун тиешелүү чечимдерине ылайык иш алып бара тургандыгын кошумчалаган.

Кытайдын ТИМинин өкүлү Хуа Чуньин аталган темада мурдараак кеп кылган. Анда Кытай Афганистандын мамлекеттик көз карандысыздыгын урматтаган мамиленин негизинде жана өлкөдөгү ар кыл партиялардан улам "Талибан" менен байланышта болорун айткан. Муну менен катар эле аталган кыймыл сырткы жана ички саясатты акыл-эс менен жүргүзөт деген ишенимде экендигин кошумчалаган.

"Талибан"* — Кыргызстанда жана башка мамлекеттерде диний-экстремисттик уюм катары тыюу салынган кыймыл.

140
Белгилер:
Афганистан, Иран, Өзбекстан, Кытай, Пакистан
Тема:
Афган бийлиги менен талибдердин тиреши (229)
Тема боюнча
"Талибан"* 31-августтан соң Афганистандан чет элдиктерди эвакуациялоого тыюу салат
ЖМК: талибдер Афганистанды кимдер башкарарын аныктады
Афганистандын экс-министри Германияда пицца ташып иштеп жатат. Сүрөт
Кабул аэропортунан учуп жаткан учак. Архив

Талибдер Кабул аэропорту бардык каттамдарды кабыл алууга даяр экенин айтты

9
(жаңыланган 19:08 26.09.2021)
Талибдер түзгөн Афганистандын убактылуу өкмөтүнүн Тышкы иштер министрлигинин өкүлү авиакомпанияларга кайрылуу жолдогон.

БИШКЕК, 26-сен. — Sputnik. "Талибан"* кыймылы Афганистандын борборундагы Кабул аэропорту ички жана эл аралык каттамдарды кабыл алууга толугу менен даяр экенин билдирди. Бул туурасында РИА Новости жазды.

Талибдер түзгөн Афганистандын убактылуу өкмөтүнүн Тышкы иштер министрлигинин өкүлү Абдул Кахар Балхи Twitter баракчасы аркылуу авиакомпанияларга кайрылуу жолдогон.

"Кабул эл аралык аэропортундагы көйгөйлөр чечилди, аба майдан ички жана эл аралык каттамдар үчүн толугу менен даяр. "Афганистан Ислам Эмирлиги" (талибдердин өзүн-өзү атап алган саясий системасы — ред.) бардык авиакомпаниялар менен кызматташууга даяр деп ишендирет жана буга чейин аткарып келген каттамдарын жандандырышына үмүт артат", — деди ТИМдин өкүлү.

Август айынын башында талибдер Афганистандын аскер күчтөрүнө чабуулун активдештирген. 15-августта Кабулду басып алып, анын эртеси согуш токтогонун жар салышкан. Августтун акыркы эки жумасы америкалык аскерлердин көзөмөлүндө болгон Кабул аэропортунан Батыштын жарандары жана алар менен кызматташкан афгандар массалык түрдө эвакуацияланган. 31-августка караган түнү дээрлик 20 жылга жакын Афганистанда болгон АКШ аскерлерин Кабул аэропортунан чыгарып кетишкен. Сентябрдын алтысында талибдер буга чейин баш ийбей келген, афгандык 34 провинциянын акыркысы Панжшер аймагын алдык деп билдирген. Эртеси күнү Мохаммад Хасан Ахунд башында турган Афганистандын убактылуу өкмөтүнүн курамы түзүлгөнү жарыяланды. Ал талибдердин биринчи жолу бийлик башкаруу учурунда тышкы иштер министри болуп иштеп, 2001-жылдан бери Бириккен Улуттур Уюмунун санкцияларында болуп келген.

* — Кыргызстанда жана башка мамлекеттерде тыюу салынган уюм

9
Белгилер:
'Талибан' кыймылы, Кабул, аэропорт
Тема:
Афган бийлиги менен талибдердин тиреши (229)
Тема боюнча
Кабулдагы базада калган мекендештерди чыгарып... Кыргызстандык дипломаттын эрдиги
Саясат таануучу Өзбекстандын талибдерге көз карашы кандай экенин айтты
Орус тил мугалими экзамен учрунда. Архив

Орус тилди чектөө менен экономикага залал келтиребиз... Серепчилердин пикири

17
Постсоветтик өлкөлөрдө (мурдагы СССР өлкөлөрүндө) орус тилине чындыгында мамиле кандай? Ал улуттук тилдердин өнүгүшүнө жолтообу? Ушул соболдордун тегерегинде серепчилердин көз карашын тыңдадык.

Советтер Союзу ыдырагандан бери 30 жыл өттү. Постсоветтик мейкиндикте орус тили улуттук тилди өнүктүрүүгө тоскоол эмеспи деген маселе улам көтөрүлүп калат. Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров 23-сентябрда мамлекеттик тилде иш жүргүзүүгө бийлик өкүлдөрү тарабынан көңүл бурулуп жатканын, бир катар иш-пландар бышып-жетилип калганын, буга өтүүгө каалоо гана керектигин билдирди. Азыркы тапта республикада иш кагаздары эки — мамлекеттик жана расмий (орус) тилде жүргүзүлөт.

Ошол эле убакта постсоветтик өлкөлөрдүн бир тобунда орус тили экономикалык жана техникалык өнүгүү үчүн маанилүү деген тыянакка келишкен. Мурдагы союздук республикаларда орус тилинин ролу жана ага болгон мамиле кандай өзгөрүп жатканына Sputnik агенттигинин кабарчысы кызыгып көргөн.

Эки тилди айкалыштыруу

Президент Жапаров өлкөдө расмий иш кагаздарын жүргүзүүдөн орус тилин алууну сунуштап жатса, өлкөдөгү белдүү окуу жайлардын бири, Ельцин атындагы Кыргыз-Россия Славян университети "Орус тили менен дүйнөнү багындырасыз!" деген ураан менен иштейт. Ал эми анын окумуштуулары жарыялаган изилдөөлөрдүн жыйынтыгында кыргызстандыктар мамлекетти өнүктүрүү үчүн зарыл экенин белгилешет.

"Сурамжылоо жүргүздүк, — дейт филология илимдеринин доктору, университеттин профессору Мамед Тагаев. — Өлкөнүн аймактарында жашаган 30дан 60 жашка чейинки 740 кишиге суроо салдык. Бишкектин жашоочуларынын арасында бул сурамжылоону жүргүзгөн жокпуз, борбор калаада орус тили да, кыргыз тили да активдүү колдонулат".

Сурамжылоонун жыйынтыгына ылайык, респонденттердин 99 пайызы орус тили сапаттуу билим алууга жол ачып, кесиптик чеберчиликти өстүрүүгө көмөкчү болуп, заманбап эмгек рыногундагы атаандаштыкка жөндөмдүүлүктү жогорулатарын белгилешкен. Ал гана эмес, тарыхый жактан республиканын жарандары үчүн орус тили тышкы дүйнө менен баарлашуу ыкмасына (каражатына) айланып калган деп эсептейт профессор Тагаев.

"Кыргызстандын жаңы Конституциясында орус тили расмий макамын сактап калган, — дейт ал. — Өлкөдөгү саясий окуялардын алдында орус тилин коомдук колдонуудан чыгаруу керек деген популисттик билдирүүлөр жаңырып калат". Республикада быйыл 28-ноябрда Жогорку Кеңешке шайлоо белгиленген эмеспи.

Иш кагаздарын жүргүзүүдөгү болжолдуу реформалар орус тилинин макамына таасир этпейби деген сурообузга жооп катары Мамед Тагаев: "Ушул тапта ар бир жаран орус тилинде кайрыла алат, бул – анын конституциялык укугу. Ошол себептен иш кагаздарын жүргүзүү кыргыз тилине өткөрүлсө, Кыргызстанда орус тилинин позициясын алда канча чабалдатары талашсыз". Кыргызстандын Улуттук статистика комитетинин 2021-жылга карата маалыматтарына таянсак, республиканын 6,6 миллион жаранынын 1,7 миллиону этникалык кыргыз эмес.

"Эки тилди айкалыштырууга мезгил жетти, — деп эсептейт профессор Тагаев. — Кыргыз жана орус тилдерин астыртан каршы коюуну токтотуп, орус тили кыргызстандыктарга чоочун эмес экенин моюнга алуу, ар бир адамдын да, бүтүндөй мамлекеттин да өнүгүшү үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү ачып берерин түшүнгөн оң".

Тил жаатында коңшуларда жагдай кандай?

Ал ортодо коңшу Казакстанда активист Куат Ахметов тарабынан уюштурулган тил рейддеринен чыккан чырга карабастан орус тилинин ролун чектөөгө аракеттер байкалбайт. Тескерисинче, Ахметов жана анын тарапташтары беш шаардагы дүкөндөрдө казак тилин билер-билбеси боюнча текшерүүлөрүнөн кийин Казакстандын Башкы прокуратурасы кылмыш иши козголгонун, Ахметов улут аралык араздашууну тутантууга айыпталып жатканын маалымдады.

Ахметовдун жоругун республикадагы бийлик өкүлдөрүнүн көпчүлүгү сынга алды, ал эми президент Касым-Жомарт Токаев Казакстанда орус тили улут аралык баарлашуу тили макамына ээ экенин, "мыйзамга ылайык, анын колдонулушуна тоскоол кылууга болбостугун" эскертти.

"Казакстан Республикасынын тил жөнүндөгү" азыркы мыйзамында орус тили мамлекеттик уюмдар жана иш кагаздарында расмий түрдө мамлекеттик тил менен бирдей пайдаланууга болору каралган. Ал эми жарандарды сүйлөгөн тили боюнча кемсинтүү алардын укугун бузуу болуп саналат.

"Россия менен Казакстандын чек арасы дүйнөдөгү эң узун чек аралардан. Орус тили — Бириккен Улуттар Уюмунун алты расмий тилинин бири, ошондуктан бул маселеге маданияттуу мамиле жасоого тийишпиз", — деген Токаев казак тилин үйрөнүүгө умтулуу — бул "өз келечегин Казакстан менен байланыштыргандардын бардыгынын парзы", бирок өлкө "радикализмдин бардык формасына бөгөт болууга" даяр экенин кошумчалады.

Орус тилинин маанилүүлүгүнө жакында эле Азербайжан президенти Ильхам Алиев да токтолгон. Ал белгилегендей, өлкөдө орус тилинде билим берген 340 мектеп иштейт.

Өзбекстанда да аталган тил өнүгүү жолунда, өлкө өкмөтү эмгек мигранттарына орус тилин үйрөтүү чыгымдарын өз мойнуна алган.

"Өзбекстандын Ишке орноштуруу министрлиги Россиянын эл достугу университети менен кызматташат, — деп белгилейт Санкт-Петербургдун өзбек улуттук-маданий автономиясынын башчысы Суратбек Абдурахимов. — Бул долбоордун алкагында өзбекстандык 700 орус тил мугалими билимин өркүндөтүү программасынан өттү. Алар эми эмгек мигранттарына тил үйрөтө алышат".

Өзбекстан бийлигинин бул кадамы өлкө үчүн орус тили канчалык маанилүү экенинен кабар берерин айтат Абдурахимов.

"Кеп Россия менен алака туурасында гана эмес. Миграция деңгээли бул жакта албетте жогору, — дейт ал. — Бирок мурдагы СССРдин бөлөк өлкөлөрү менен мамилени деле алалы. Алар менен кантип сүйлөшүү керек? Орус тили — бул эл аралык билим берүүнүн, илим жана ишкерлик мамиленин тили".

"Улуттук тилдерге каршы болгон эч ким жок"

Орус тили өзүнүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү менен жакынкы чет өлкөлөр үчүн маанилүү деп эсептейт филология илимдеринин доктору, Пушкин атындагы Орус тили мамлекеттик институтунун илим боюнча проректору Михаил Осадчий. Анын айтымында, сүйлөгөндөрдүн саны боюнча дүйнөдө орус тили 8-орунда турат. Аны менен бирге эле 15 эл аралык уюмда колдонулат (салыштырсак, англис тили 23 уюмда пайдаланылат).

"Көп тилдүүлүк — бул заманбап дүйнөнүн абсолюттук тренди, ийгилик жана атаандаштык артыкчылыгынын элементи, — дейт Осадчий Sputnik агенттигине берген маегинде. — Эгер өлкө өз калкынын көп тилдүүлүк боюнча мүмкүнчүлүктөрүн максаттуу түрдө төмөндөтө берсе, бизнес келишимдерин азайтып, жарандардын керектөөлөрүнө карама-каршы". Михаил Осадчий Украинаны мисал келтирет.

"Чындыгында кайсы гана тил болбосун, бул —  жөнөкөй керектөөлөрдү канааттандыруу, айталы, маалымат берүү жана алуу, кандайдыр социалдык кызматтардан пайдалануу каражаты, — деп түшүндүрөт ал. — Эмне үчүн Украина жарандары орус тилиндеги спектаклдерге барып жана фильм көргүсү келет? Алар Россиянын берилген фанаттары дейсизби? Жок, болгону аларга бул тил ыңгайлуу. Тиричилик траекториясына мамлекет бийлиги кийлигишип, сиздин тилиңиз керексиз деп жатат". Орус тилинен баш тартуу Россияга сокку урат деген айрым украиналык саясатчылардын пикирлери негизсиз экенин белгилейт Осадчий.

"Бул Россиянын ички абалына эч кандай таасир этпейт, — дейт ал. — Анткен менен Украина ичинде чыңалуу бар. Жасалма чектөөлөрдү адамдардын кыртышы сүйбөйт. Көп тилдүүлүк тууралуу сөз болгондо эч кимдин "орус тилинин үстөмдүгү артсын деп өлкөнүн улуттук тилин четке сүргөн" жери жоктугун түшүнгөн дурус".

Кеп мында теңдик туурасында, кээ бирөөлөр тилди үйрөнүүгө мажбур, чет тили менен алектенгендер бул канчалык татаал иш экенин жакшы билет. Ал эми бул жагдайда сиздин артыкчылыгыңыз бар, дароо эки тилди билесиз. Эми андай артыкчылыктан өз эркиңиз менен баш тартып турасыз".

17
Белгилер:
Кыргызстан, орус тили, чектөө, экономика, эксперт
Тема боюнча
Украина: каатчылык мааракеси