Киевдеги Эгемендүүлүк аянтында өтүп бараткан кишилер. Архив

Украина: каатчылык мааракеси

44
(жаңыланган 09:50 26.08.2021)
Украина формалдуу көз карандысыздыгынын 30 жылдыгын шаан-шөкөт менен белгиледи. Бирок украиналык каатчылык көпчүлүк ойлогондой 2014, ал түгүл 2004-жылы да эмес, дал ошол украиналык эгемендүүлүк жарыяланган тушта (СССР расмий түрдө ыдыраганга чейин эле) эле башталган.

Ошондо эле советтик республикалардын жетекчилери жарандык принцибине негизделген заманбап мамлекет куруу ниетин амалкөйлөнүү менен билдиришкен. Ал эми чындыгында этникалык жалган кыялдарга жетеленишкен. Бул тандоо кийинки көйгөйлөрдү бүт алдын ала аныктап койгон. Эл аралык баяндамачы Ростислав Ищенко кезектеги макаласында да Украина темасынан кеп козгогон.

Дароо эле жергиликтүү орус коомдоруна каршы багытталган “жаран эмес” институтун киргизген Латвия жана Эстониядан айырмаланып украиналык улутчулдар кысымын акырындык менен күчөткөн. Ошондуктан түптөлгөн учурунда салыштырмалуу чабал саясий каатчылыкты баштан кечирген прибалтикалык мамлекеттер жергиликтүү орустардын каршылык көрсөтүү мүмкүнчүлүктөрүнүн баарына бөгөт кое алган. 90-жылдардын башында Россия саясий жактан чабал, экономикалык жактан көңүл бурдурарлык эмес эле. Анан да Прибалтикадагы орустардын көпчүлүгү кандай болсо да жергиликтүү коомго сиңип кетүүнү туура көрүшкөн. Анте албагандар Россияга жер которушкан, анткени 90-жылдары РФтин миграциялык мыйзамдары иммиграцияга жагымдуу шарт түзгөн.

Адегенде орустар туурасында

Украина башка жолду тандаган. Мыйзам жагынан бир топ мезгил бою орустардын укугу дээрлик чектелген эмес. Украиндештирүү ушунчалык тымызын жүргүзүлгөндүктөн калктын көп бөлүгүнө дээрлик байкалган эмес. Бул этникалык дүйнөнү сактоого, жергиликтүү орустарды ыктыярдуу түрдө чыныгы (паспорттук эмес) украиналыктарга “айлантууга” мүмкүндүк берген.

Бирок 2005-жылдан (Ющенкого тактыга отургандан) тарта мамлекет мыйзамдуу түрдө маалымат каражаттарында, маданият жана искусстводо тил квоталарын бекитип, ойлорун ишке ашырууга белсенген. Украинанын шаарларынын көбүндө орус тили гана жаңырары боюнча расмий өкүлдөр нааразычылыгын билдирген. Билим берүүнү аргасыз украиндештирүүгө киришкен. Баш калаасындагы орус мектептер бара-бара элиталык билим берүү мекемелерине айланган, анткени төрт миллиондук шаарга онго жетпеген гана орус мектеби калган.

Украинанын батышында орус тилиндеги билим берүү дээрлик толугу менен жоюлуп барат. Мамлекеттик пропаганда Украинада жашап туруп тил билбестик - өксүк деген ойду акырындап сиңире берген. Украинадагы орус тилдүү жарандардын көпчүлүгү украинче сүйлөшчү, анткени УССРдеги мектептерде жергиликтүү тил милдеттүү түрдө окутулган. Болгону адамдар төрөлгөндөн тарта көнүп калган эне тилинде баарлашууну туура көрүшкөн. Бирок орус тилдүүлөрдүн өксүк тезиси таасир этип отуруп, эл тандай башташкан. Кай бири өзүн кыйнап украинчени тиричиликте да колдонууга өткөн. Айрымдар каршы чыга башташкан. Мамлекет тил маселесин катаалдатып отуруп, майдандын орус тилдүү активисттеринин да кыжырына тийип алат.

Андан соң улутчулдар аракетке өткөн

Натыйжада бүгүн ансыз да ар кошкон украиналык этносаясий реалдуулук мурдагыдан да бытыранды болуп кетти. Украинада жашаган орустар Россияга кетүүнү каалагандарга жана Москва Украинанын ишине бир нерсе куруп же акча берүүдөн бөлөк кийлигишпей турган союздук түзүмдүн калыптанышын самагандарга бөлүнгөн. Ал эми украиналыктар арасында ЕБ жана НАТОго киргизе турган киши табылмайынча президенттер менен эксперимент кылууну дагы улантуу керек деп эсептегендер бар. Дагы бир топ Украина аймагында этникалык автаркияны түзүүнү көксөйт, алар аны болочоктогу “жогорку расанын” инкубатору катары көрүшөт. Ошондой эле ызага баткан, орустардын катарынан да чыгып, украин да боло албай калганын сезген майдандын орус тилдүү активисттери жана “АТО баатырлары” да жок эмес. Сиздер көрүп тургандай, мындай оор жагдайда мамлекетти түзгөн элдин туруктуулукка жетишине али көп бар.

Каржылык-саясий топтордон турган элитанын дагы абдан чачыранды экени да абалды курчутат. Анткени украиндештирүү үчүн күрөш экономиканын кыйроого кептеди. Ушундай эле көйгөйгө коом да тушукту. Жумуш орундары таптакыр тартыш, реалдуу маяна кескин төмөн жана баалардын өсүшүнөн улам кеминде эле он миллион (украиналык расмий маалымат боюнча) жаран чет өлкөдө туруктуу иштейт. Пессимисттер бул көрсөткүч 15 миллион экенин белгилешет. Украинанын реалдуу калкы бүгүнкү күндө 35 миллион экенин эске алсак, ар бир үйдөн бир киши чет өлкөдө жан багат. Бүт мүчөлөрү толук Украинада гана жашап, эч жакка кетпей эле бактылуу өмүр сүргөн миңдеген үй-бүлөлөрдү да билебиз. Зеленский, Кучма, Тимошенконун туугандарына сыртка иштеп кетүүнүн зарылдыгы жоктугун түшүнүү менен орточо көрсөткүчтөрдөн кеп кылуудабыз. Бирок бул бакубаттуулук Украинадан баары чыгып кеткен, айрымдары биротоло жер которгон эбегейсиз сандагы үй-бүлөлөрдүн эсебинен камсыздалат. Кептин баары украиналык жарандыктан РФ жарандыгына өткөндөр жөнүндөгү Россия менен Украинанын маалыматтарындагы айырмачылык да асман менен жердей (40 эсе) экенинде.

Беш жыл ичинде эле Россия тарабынан украиналык жарандарга дээрлик миллион (Крымды жана быйылкы маалыматтарды кошпогондо) паспорт берилген. Ал эми Украина бул убакыт аралыгында бир жарым миң жараны гана мекен алмаштырган деп эсептейт.

Жыл сайын венгер, румын паспорттору, поляк карталары (Польша жарандыгын алууну тездетүүгө укук берген документ) 30 жылдан бери миңдеп, ал тургай он миңдеп таратылат. Украиналыктар Италия, Португалия, Улуу Британия, Германия, Австралия, Канада, АКШ жарандыгын да алууда. Башкача айтканда, украиналык расмий түзүмдөрдүн өлкөдөгү демографиялык абалды мүнөздөгөн маалыматтары аргасыздан ашыкча бааланган. Бирок эң оптимисттик баалар да украиналык коом кадыресе коомдук турмушту калыптандырууга да, өз мамлекеттүүлүгүн кайра жандандырууга да күчү жок. Эми тышкы жардамсыз болбойт. Украиналык каатчылыкты ички ресурстун эсебинен жеңе алышпайт. Анткен менен ушул тапта тышкы кийлигишүү болору да арсар. Украина коому жик-жикке бөлүнгөнү менен ар кыл топтордун басымдуу бөлүгүнүн Украинанын келечегинен үмүтү чоң. Кээ бири өлкөнүн өз күчүнө таянса, дагы башкалары Батыш баары бир таштабайт деген пикирде, айрымдары Россия кол сунат деп күтөт.

Калктын саны кыскарып, саясий жана административдик түзүмдөрдүн натыйжалуулугу төмөндөп, экономикалык байланыштар үзүлүп, коомдо азыркыдай ажырым болуп турган мындай абал дагы эки-үч жылга созулушу ыктымал. Элдин азайышы кам көрүлчү жарандардын санынын кыскарышына, украиналыктардын өздөрү тарабынан экономикалык инфраструктуранын талкаланышы аны кайра калыптандыруу маселесин жоюп, саясий институттардын деградациясы алардын жаңыларын түзүүнү жеңилдетет. Ошентип, соңку он жылда курч мүнөзгө өткөн украиналык отуз жылдык каатчылыктан чыгуу кандай болгон күндө да тышкы кийлигишүүсүз болбостугун болжоого түртөт. Ансыз бул территория жана анын калкы деградацияга мындан ары да бата берет. Маселенин баары андай кийлигишүү кызыкдар өлкөлөрдүн баары тарабынан макулдашылып, үндөш жүргүзүлгөндө гана майнап чыга турганында. Буга узакка созула турган сүйлөшүү жана макулдашуулардан кийин гана жетишүүгө болот. Ал эми андайга азыр аракет да көрүлгөн жок.

Түзүлгөн геосаясий реалдуулукту эске алганда мындай кийлигишүү үчүн шарттар капыстан жаралып, ал эми окуялар алдын ала кабыл алынган планга ылайык түзөтүүгө ээ-жаа бербестен өзүнөн өзү өнүгүшү мүмкүн. Бул өз кезегинде улам өзгөрүп турган жагдайга карата ийкемдүү ыкчам чара көрүүнү талап кылат.

Мындай кыйын кырдаалда максималдуу натыйжага стратегиялык максатты жана аны ишке ашыруу үчүн ресурстардын чектелген көлөмүн алдын ала аныктап алган учурда гана жетүүгө болот. Бул Украинада калган калк үчүн көңүл жылытарлык эмес экени талашсыз. Бирок чоочун саясаттагы чыгымдалган материалдардын ролун ал өзү отуз жыл оболу тандап алып, алигүнчө ошол чечимин дайым тастыктап келет.

44
Белгилер:
Украина, каатчылык, СССР, эгемендүүлүк, маараке, саясат, Россия, Крым, жарандык
Тема боюнча
Баягы эле ката. Украинада бийлик эмне үчүн туруктуулукту камсыз кыла алган жок?
Орус тил мугалими экзамен учрунда. Архив

Орус тилди чектөө менен экономикага залал келтиребиз... Серепчилердин пикири

7
Постсоветтик өлкөлөрдө (мурдагы СССР өлкөлөрүндө) орус тилине чындыгында мамиле кандай? Ал улуттук тилдердин өнүгүшүнө жолтообу? Ушул соболдордун тегерегинде серепчилердин көз карашын тыңдадык.

Советтер Союзу ыдырагандан бери 30 жыл өттү. Постсоветтик мейкиндикте орус тили улуттук тилди өнүктүрүүгө тоскоол эмеспи деген маселе улам көтөрүлүп калат. Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров 23-сентябрда мамлекеттик тилде иш жүргүзүүгө бийлик өкүлдөрү тарабынан көңүл бурулуп жатканын, бир катар иш-пландар бышып-жетилип калганын, буга өтүүгө каалоо гана керектигин билдирди. Азыркы тапта республикада иш кагаздары эки — мамлекеттик жана расмий (орус) тилде жүргүзүлөт.

Ошол эле убакта постсоветтик өлкөлөрдүн бир тобунда орус тили экономикалык жана техникалык өнүгүү үчүн маанилүү деген тыянакка келишкен. Мурдагы союздук республикаларда орус тилинин ролу жана ага болгон мамиле кандай өзгөрүп жатканына Sputnik агенттигинин кабарчысы кызыгып көргөн.

Эки тилди айкалыштыруу

Президент Жапаров өлкөдө расмий иш кагаздарын жүргүзүүдөн орус тилин алууну сунуштап жатса, өлкөдөгү белдүү окуу жайлардын бири, Ельцин атындагы Кыргыз-Россия Славян университети "Орус тили менен дүйнөнү багындырасыз!" деген ураан менен иштейт. Ал эми анын окумуштуулары жарыялаган изилдөөлөрдүн жыйынтыгында кыргызстандыктар мамлекетти өнүктүрүү үчүн зарыл экенин белгилешет.

"Сурамжылоо жүргүздүк, — дейт филология илимдеринин доктору, университеттин профессору Мамед Тагаев. — Өлкөнүн аймактарында жашаган 30дан 60 жашка чейинки 740 кишиге суроо салдык. Бишкектин жашоочуларынын арасында бул сурамжылоону жүргүзгөн жокпуз, борбор калаада орус тили да, кыргыз тили да активдүү колдонулат".

Сурамжылоонун жыйынтыгына ылайык, респонденттердин 99 пайызы орус тили сапаттуу билим алууга жол ачып, кесиптик чеберчиликти өстүрүүгө көмөкчү болуп, заманбап эмгек рыногундагы атаандаштыкка жөндөмдүүлүктү жогорулатарын белгилешкен. Ал гана эмес, тарыхый жактан республиканын жарандары үчүн орус тили тышкы дүйнө менен баарлашуу ыкмасына (каражатына) айланып калган деп эсептейт профессор Тагаев.

"Кыргызстандын жаңы Конституциясында орус тили расмий макамын сактап калган, — дейт ал. — Өлкөдөгү саясий окуялардын алдында орус тилин коомдук колдонуудан чыгаруу керек деген популисттик билдирүүлөр жаңырып калат". Республикада быйыл 28-ноябрда Жогорку Кеңешке шайлоо белгиленген эмеспи.

Иш кагаздарын жүргүзүүдөгү болжолдуу реформалар орус тилинин макамына таасир этпейби деген сурообузга жооп катары Мамед Тагаев: "Ушул тапта ар бир жаран орус тилинде кайрыла алат, бул – анын конституциялык укугу. Ошол себептен иш кагаздарын жүргүзүү кыргыз тилине өткөрүлсө, Кыргызстанда орус тилинин позициясын алда канча чабалдатары талашсыз". Кыргызстандын Улуттук статистика комитетинин 2021-жылга карата маалыматтарына таянсак, республиканын 6,6 миллион жаранынын 1,7 миллиону этникалык кыргыз эмес.

"Эки тилди айкалыштырууга мезгил жетти, — деп эсептейт профессор Тагаев. — Кыргыз жана орус тилдерин астыртан каршы коюуну токтотуп, орус тили кыргызстандыктарга чоочун эмес экенин моюнга алуу, ар бир адамдын да, бүтүндөй мамлекеттин да өнүгүшү үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү ачып берерин түшүнгөн оң".

Тил жаатында коңшуларда жагдай кандай?

Ал ортодо коңшу Казакстанда активист Куат Ахметов тарабынан уюштурулган тил рейддеринен чыккан чырга карабастан орус тилинин ролун чектөөгө аракеттер байкалбайт. Тескерисинче, Ахметов жана анын тарапташтары беш шаардагы дүкөндөрдө казак тилин билер-билбеси боюнча текшерүүлөрүнөн кийин Казакстандын Башкы прокуратурасы кылмыш иши козголгонун, Ахметов улут аралык араздашууну тутантууга айыпталып жатканын маалымдады.

Ахметовдун жоругун республикадагы бийлик өкүлдөрүнүн көпчүлүгү сынга алды, ал эми президент Касым-Жомарт Токаев Казакстанда орус тили улут аралык баарлашуу тили макамына ээ экенин, "мыйзамга ылайык, анын колдонулушуна тоскоол кылууга болбостугун" эскертти.

"Казакстан Республикасынын тил жөнүндөгү" азыркы мыйзамында орус тили мамлекеттик уюмдар жана иш кагаздарында расмий түрдө мамлекеттик тил менен бирдей пайдаланууга болору каралган. Ал эми жарандарды сүйлөгөн тили боюнча кемсинтүү алардын укугун бузуу болуп саналат.

"Россия менен Казакстандын чек арасы дүйнөдөгү эң узун чек аралардан. Орус тили — Бириккен Улуттар Уюмунун алты расмий тилинин бири, ошондуктан бул маселеге маданияттуу мамиле жасоого тийишпиз", — деген Токаев казак тилин үйрөнүүгө умтулуу — бул "өз келечегин Казакстан менен байланыштыргандардын бардыгынын парзы", бирок өлкө "радикализмдин бардык формасына бөгөт болууга" даяр экенин кошумчалады.

Орус тилинин маанилүүлүгүнө жакында эле Азербайжан президенти Ильхам Алиев да токтолгон. Ал белгилегендей, өлкөдө орус тилинде билим берген 340 мектеп иштейт.

Өзбекстанда да аталган тил өнүгүү жолунда, өлкө өкмөтү эмгек мигранттарына орус тилин үйрөтүү чыгымдарын өз мойнуна алган.

"Өзбекстандын Ишке орноштуруу министрлиги Россиянын эл достугу университети менен кызматташат, — деп белгилейт Санкт-Петербургдун өзбек улуттук-маданий автономиясынын башчысы Суратбек Абдурахимов. — Бул долбоордун алкагында өзбекстандык 700 орус тил мугалими билимин өркүндөтүү программасынан өттү. Алар эми эмгек мигранттарына тил үйрөтө алышат".

Өзбекстан бийлигинин бул кадамы өлкө үчүн орус тили канчалык маанилүү экенинен кабар берерин айтат Абдурахимов.

"Кеп Россия менен алака туурасында гана эмес. Миграция деңгээли бул жакта албетте жогору, — дейт ал. — Бирок мурдагы СССРдин бөлөк өлкөлөрү менен мамилени деле алалы. Алар менен кантип сүйлөшүү керек? Орус тили — бул эл аралык билим берүүнүн, илим жана ишкерлик мамиленин тили".

"Улуттук тилдерге каршы болгон эч ким жок"

Орус тили өзүнүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү менен жакынкы чет өлкөлөр үчүн маанилүү деп эсептейт филология илимдеринин доктору, Пушкин атындагы Орус тили мамлекеттик институтунун илим боюнча проректору Михаил Осадчий. Анын айтымында, сүйлөгөндөрдүн саны боюнча дүйнөдө орус тили 8-орунда турат. Аны менен бирге эле 15 эл аралык уюмда колдонулат (салыштырсак, англис тили 23 уюмда пайдаланылат).

"Көп тилдүүлүк — бул заманбап дүйнөнүн абсолюттук тренди, ийгилик жана атаандаштык артыкчылыгынын элементи, — дейт Осадчий Sputnik агенттигине берген маегинде. — Эгер өлкө өз калкынын көп тилдүүлүк боюнча мүмкүнчүлүктөрүн максаттуу түрдө төмөндөтө берсе, бизнес келишимдерин азайтып, жарандардын керектөөлөрүнө карама-каршы". Михаил Осадчий Украинаны мисал келтирет.

"Чындыгында кайсы гана тил болбосун, бул —  жөнөкөй керектөөлөрдү канааттандыруу, айталы, маалымат берүү жана алуу, кандайдыр социалдык кызматтардан пайдалануу каражаты, — деп түшүндүрөт ал. — Эмне үчүн Украина жарандары орус тилиндеги спектаклдерге барып жана фильм көргүсү келет? Алар Россиянын берилген фанаттары дейсизби? Жок, болгону аларга бул тил ыңгайлуу. Тиричилик траекториясына мамлекет бийлиги кийлигишип, сиздин тилиңиз керексиз деп жатат". Орус тилинен баш тартуу Россияга сокку урат деген айрым украиналык саясатчылардын пикирлери негизсиз экенин белгилейт Осадчий.

"Бул Россиянын ички абалына эч кандай таасир этпейт, — дейт ал. — Анткен менен Украина ичинде чыңалуу бар. Жасалма чектөөлөрдү адамдардын кыртышы сүйбөйт. Көп тилдүүлүк тууралуу сөз болгондо эч кимдин "орус тилинин үстөмдүгү артсын деп өлкөнүн улуттук тилин четке сүргөн" жери жоктугун түшүнгөн дурус".

Кеп мында теңдик туурасында, кээ бирөөлөр тилди үйрөнүүгө мажбур, чет тили менен алектенгендер бул канчалык татаал иш экенин жакшы билет. Ал эми бул жагдайда сиздин артыкчылыгыңыз бар, дароо эки тилди билесиз. Эми андай артыкчылыктан өз эркиңиз менен баш тартып турасыз".

7
Белгилер:
Кыргызстан, орус тили, чектөө, экономика, эксперт
Тема боюнча
Украина: каатчылык мааракеси
Спутник V вакцинасы. Архив

Гамалея институту: "Спутник V" башка бардык вакциналар менен айкалышат

9
(жаңыланган 16:05 26.09.2021)
Институттун директору салыштырып көрүүдө адамга кыйыр таасири болсо жоопкерчилик албай турганын айткан.

БИШКЕК, 26-сен. — Sputnik. Россиялык "Спутник V" COVID-19га каршы башка вакциналардын баары менен айкалышат. Бул туурасында Россиянын Гамалея атындагы Эпидемиология жана микробиология улуттук изилдөө борборунун директору Александр Гинцбург билдиргенин РИА Новости жазды.

Ал Россия-еврей конгресси тарабынан уюштурулган жолугушууда сүйлөгөн.

"Спутник V" бүгүнкү күндө апробациядан өтүп, кеңири колдонулуп жаткан бардык вакциналар: Moderna, Pfizer жана Astrazenecа менен айкалышат", — деп айткан Гинцбург.

Ошондой эле ал "Спутник V" вакцинасы менен башкаларды салыштырып көрүүдө адамга кыйыр таасири болсо Гамалея институту, Россия жана Александр Гинцбург жоопкерчилик албай турганын белгилеген.

Россиянын Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматы боюнча, "Спутник V" препаратынын "дельта" штаммына каршы эффективдүүлүгү 83,1 пайызды түзгөн.

9
Белгилер:
Россия, Спутник V, вакцина, Александр Гинцбург
Тема:
"Спутник V" вакцинасы
Тема боюнча
Кытай Кыргызстанга 100 млн. доллар жана миллион доза вакцина берүүгө даяр
Аргентина "Спутник V" вакцинасы жаңы штаммдардан кантип коргой аларын аныктады