Талибан кыймылын согушкерлери

Аял министр болбойт. Афганистандагы бийлик тууралуу "Талибан"* үн катты

244
(жаңыланган 15:16 03.09.2021)
Талибдердин өкүлү курган маекке караганда, алар кыз-келиндердин жетекчи кызматтарга отурушуна жол бербейт. Бирок жогорку окуу жайларда билим алышына каршы эмес.

БИШКЕК, 3-окт. — Sputnik. Афганистандын жаңы өкмөтүнүн курамы мурдагылардын жарымы кошулуп толукталып, жакынкы арада түзүлөт, бирок анын ичинде аялдар болбойт. Бул туурасында "Талибан"* кыймылынын өкүлү Забиулла Муджахид билдиргенин РИА Новости жазды.

"Биз улуттук биримдиктин өкмөтүн болушунча эрте түзөбүз. Чакан өкмөт түзөлү дедик, анын жарымы мурдагы министрлерден турат", — деген ал италиялык la Repubblica басылмасына берген маегинде.

Муджахиддин айтымына караганда, азыр "баш ооруткан" маселе катары сүйлөшүүлөр жыйынтыгын бербеген Панжшер аймагы турат.

"Биз болот деп ойлогон тынчтык процесси татаалдашып бара жатат. Панжшердеги аскерлерден өкмөттүн ал жерге кирерин айтып, багынып берүүнү талап кылдык. Эгер угушпай турган болсо, талкаланат ", — деген Талибан"* өкүлү.

"Аялдар өкмөттүн курамына киреби?" деген суроого жооп берип жатып: "Министр катары эмес. Бирок Куранда айтылгандарга, шарияттын мыйзамдарына таянсак, аялдар, мисалы, министрликтерде, полицияда же сот органдарында жардамчы катары иштей алышат", — деген Муджахид.

Ал афган аялдары жогорку окуу жайларда билим ала аларын белгилеген.

Эске салсак, талибдер мындан бир айдай убакыт мурда эгерде исламга каршы келбесе аялдардын билимге жана ишке болгон укугуна кепилдик берерин айтышкан эле.

Ал эми Афганистан бийлигинин жаңы байланыштары туурасында Кытай алар үчүн "өлкөнү калыбына келтирүү жана инвестиция салууга даяр экени үчүн негиз салган жана болуп көрбөгөн мүмкүнчүлүк" жаратканын айткан.

"Кытай дүйнөнүн рыногуна чыга турган биздин мүмкүнчүлүгүбүз", — деген Талибан"* өкүлү.

Ал муну менен катар эле Россия менен мамилелери сууп кетти деген маалыматты четке кагып, "андай болуп сезиле бериши мүмкүн" деген.

"Биз аймакта маанилүү ролду ойногон Россия сыяктуу маанилүү өнөктөштөр менен жакшы мамилебизди улантабыз. Москва менен алакабыз негизинен саясий жана экономикалык жактан болот. Россия биз үчүн ортомчулук болууну улантууда жана биз менен биргеликте эл аралык тынчтык үчүн шарттарды түзүүгө катышып жатат", — деген кыймылдын өкүлү.

"Талибан"* АКШ менен анын союздаштарына өз контингентин 31-августка чейин Афганистандан эвакуациялап кетүүнү бир нече ирет талап кылган. Учурда талибдер Панжшер провинциясын кошпогондо аталган республиканын бардык аймактарына көзөмөлүн орнотту.

Панжшерде мындан 20 жыл илгери террорчулар өлтүргөн антиталибдик "Түндүк альянстын" лидери Ахмад Шах Масуддун уулу Ахмад Масуд учурда лидерлик кылып турат. Ал "Талибандын"* бийлигин таануудан баш тартып, аймак талибдерге жападан жалгыз каршылык көрсөтүп турат.

* — Кыргызстан, Россия жана бир катар мамлекеттерде ишмердүүлүгүнө тыюу салынган уюм.

244
Белгилер:
Афганистан, Россия, Кытай, 'Талибан' кыймылы, Панжшер провинциясы, өкмөт, аял, министр
Тема:
Афган бийлиги менен талибдердин тиреши (228)
Тема боюнча
Серепчи: талибдердин бийликке келиши террордук уюмдарга күч берет
Франция менен Германиядагы шайлоого талибдердин таасири
Орус тил мугалими экзамен учрунда. Архив

Орус тилди чектөө менен экономикага залал келтиребиз... Серепчилердин пикири

7
Постсоветтик өлкөлөрдө (мурдагы СССР өлкөлөрүндө) орус тилине чындыгында мамиле кандай? Ал улуттук тилдердин өнүгүшүнө жолтообу? Ушул соболдордун тегерегинде серепчилердин көз карашын тыңдадык.

Советтер Союзу ыдырагандан бери 30 жыл өттү. Постсоветтик мейкиндикте орус тили улуттук тилди өнүктүрүүгө тоскоол эмеспи деген маселе улам көтөрүлүп калат. Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров 23-сентябрда мамлекеттик тилде иш жүргүзүүгө бийлик өкүлдөрү тарабынан көңүл бурулуп жатканын, бир катар иш-пландар бышып-жетилип калганын, буга өтүүгө каалоо гана керектигин билдирди. Азыркы тапта республикада иш кагаздары эки — мамлекеттик жана расмий (орус) тилде жүргүзүлөт.

Ошол эле убакта постсоветтик өлкөлөрдүн бир тобунда орус тили экономикалык жана техникалык өнүгүү үчүн маанилүү деген тыянакка келишкен. Мурдагы союздук республикаларда орус тилинин ролу жана ага болгон мамиле кандай өзгөрүп жатканына Sputnik агенттигинин кабарчысы кызыгып көргөн.

Эки тилди айкалыштыруу

Президент Жапаров өлкөдө расмий иш кагаздарын жүргүзүүдөн орус тилин алууну сунуштап жатса, өлкөдөгү белдүү окуу жайлардын бири, Ельцин атындагы Кыргыз-Россия Славян университети "Орус тили менен дүйнөнү багындырасыз!" деген ураан менен иштейт. Ал эми анын окумуштуулары жарыялаган изилдөөлөрдүн жыйынтыгында кыргызстандыктар мамлекетти өнүктүрүү үчүн зарыл экенин белгилешет.

"Сурамжылоо жүргүздүк, — дейт филология илимдеринин доктору, университеттин профессору Мамед Тагаев. — Өлкөнүн аймактарында жашаган 30дан 60 жашка чейинки 740 кишиге суроо салдык. Бишкектин жашоочуларынын арасында бул сурамжылоону жүргүзгөн жокпуз, борбор калаада орус тили да, кыргыз тили да активдүү колдонулат".

Сурамжылоонун жыйынтыгына ылайык, респонденттердин 99 пайызы орус тили сапаттуу билим алууга жол ачып, кесиптик чеберчиликти өстүрүүгө көмөкчү болуп, заманбап эмгек рыногундагы атаандаштыкка жөндөмдүүлүктү жогорулатарын белгилешкен. Ал гана эмес, тарыхый жактан республиканын жарандары үчүн орус тили тышкы дүйнө менен баарлашуу ыкмасына (каражатына) айланып калган деп эсептейт профессор Тагаев.

"Кыргызстандын жаңы Конституциясында орус тили расмий макамын сактап калган, — дейт ал. — Өлкөдөгү саясий окуялардын алдында орус тилин коомдук колдонуудан чыгаруу керек деген популисттик билдирүүлөр жаңырып калат". Республикада быйыл 28-ноябрда Жогорку Кеңешке шайлоо белгиленген эмеспи.

Иш кагаздарын жүргүзүүдөгү болжолдуу реформалар орус тилинин макамына таасир этпейби деген сурообузга жооп катары Мамед Тагаев: "Ушул тапта ар бир жаран орус тилинде кайрыла алат, бул – анын конституциялык укугу. Ошол себептен иш кагаздарын жүргүзүү кыргыз тилине өткөрүлсө, Кыргызстанда орус тилинин позициясын алда канча чабалдатары талашсыз". Кыргызстандын Улуттук статистика комитетинин 2021-жылга карата маалыматтарына таянсак, республиканын 6,6 миллион жаранынын 1,7 миллиону этникалык кыргыз эмес.

"Эки тилди айкалыштырууга мезгил жетти, — деп эсептейт профессор Тагаев. — Кыргыз жана орус тилдерин астыртан каршы коюуну токтотуп, орус тили кыргызстандыктарга чоочун эмес экенин моюнга алуу, ар бир адамдын да, бүтүндөй мамлекеттин да өнүгүшү үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү ачып берерин түшүнгөн оң".

Тил жаатында коңшуларда жагдай кандай?

Ал ортодо коңшу Казакстанда активист Куат Ахметов тарабынан уюштурулган тил рейддеринен чыккан чырга карабастан орус тилинин ролун чектөөгө аракеттер байкалбайт. Тескерисинче, Ахметов жана анын тарапташтары беш шаардагы дүкөндөрдө казак тилин билер-билбеси боюнча текшерүүлөрүнөн кийин Казакстандын Башкы прокуратурасы кылмыш иши козголгонун, Ахметов улут аралык араздашууну тутантууга айыпталып жатканын маалымдады.

Ахметовдун жоругун республикадагы бийлик өкүлдөрүнүн көпчүлүгү сынга алды, ал эми президент Касым-Жомарт Токаев Казакстанда орус тили улут аралык баарлашуу тили макамына ээ экенин, "мыйзамга ылайык, анын колдонулушуна тоскоол кылууга болбостугун" эскертти.

"Казакстан Республикасынын тил жөнүндөгү" азыркы мыйзамында орус тили мамлекеттик уюмдар жана иш кагаздарында расмий түрдө мамлекеттик тил менен бирдей пайдаланууга болору каралган. Ал эми жарандарды сүйлөгөн тили боюнча кемсинтүү алардын укугун бузуу болуп саналат.

"Россия менен Казакстандын чек арасы дүйнөдөгү эң узун чек аралардан. Орус тили — Бириккен Улуттар Уюмунун алты расмий тилинин бири, ошондуктан бул маселеге маданияттуу мамиле жасоого тийишпиз", — деген Токаев казак тилин үйрөнүүгө умтулуу — бул "өз келечегин Казакстан менен байланыштыргандардын бардыгынын парзы", бирок өлкө "радикализмдин бардык формасына бөгөт болууга" даяр экенин кошумчалады.

Орус тилинин маанилүүлүгүнө жакында эле Азербайжан президенти Ильхам Алиев да токтолгон. Ал белгилегендей, өлкөдө орус тилинде билим берген 340 мектеп иштейт.

Өзбекстанда да аталган тил өнүгүү жолунда, өлкө өкмөтү эмгек мигранттарына орус тилин үйрөтүү чыгымдарын өз мойнуна алган.

"Өзбекстандын Ишке орноштуруу министрлиги Россиянын эл достугу университети менен кызматташат, — деп белгилейт Санкт-Петербургдун өзбек улуттук-маданий автономиясынын башчысы Суратбек Абдурахимов. — Бул долбоордун алкагында өзбекстандык 700 орус тил мугалими билимин өркүндөтүү программасынан өттү. Алар эми эмгек мигранттарына тил үйрөтө алышат".

Өзбекстан бийлигинин бул кадамы өлкө үчүн орус тили канчалык маанилүү экенинен кабар берерин айтат Абдурахимов.

"Кеп Россия менен алака туурасында гана эмес. Миграция деңгээли бул жакта албетте жогору, — дейт ал. — Бирок мурдагы СССРдин бөлөк өлкөлөрү менен мамилени деле алалы. Алар менен кантип сүйлөшүү керек? Орус тили — бул эл аралык билим берүүнүн, илим жана ишкерлик мамиленин тили".

"Улуттук тилдерге каршы болгон эч ким жок"

Орус тили өзүнүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү менен жакынкы чет өлкөлөр үчүн маанилүү деп эсептейт филология илимдеринин доктору, Пушкин атындагы Орус тили мамлекеттик институтунун илим боюнча проректору Михаил Осадчий. Анын айтымында, сүйлөгөндөрдүн саны боюнча дүйнөдө орус тили 8-орунда турат. Аны менен бирге эле 15 эл аралык уюмда колдонулат (салыштырсак, англис тили 23 уюмда пайдаланылат).

"Көп тилдүүлүк — бул заманбап дүйнөнүн абсолюттук тренди, ийгилик жана атаандаштык артыкчылыгынын элементи, — дейт Осадчий Sputnik агенттигине берген маегинде. — Эгер өлкө өз калкынын көп тилдүүлүк боюнча мүмкүнчүлүктөрүн максаттуу түрдө төмөндөтө берсе, бизнес келишимдерин азайтып, жарандардын керектөөлөрүнө карама-каршы". Михаил Осадчий Украинаны мисал келтирет.

"Чындыгында кайсы гана тил болбосун, бул —  жөнөкөй керектөөлөрдү канааттандыруу, айталы, маалымат берүү жана алуу, кандайдыр социалдык кызматтардан пайдалануу каражаты, — деп түшүндүрөт ал. — Эмне үчүн Украина жарандары орус тилиндеги спектаклдерге барып жана фильм көргүсү келет? Алар Россиянын берилген фанаттары дейсизби? Жок, болгону аларга бул тил ыңгайлуу. Тиричилик траекториясына мамлекет бийлиги кийлигишип, сиздин тилиңиз керексиз деп жатат". Орус тилинен баш тартуу Россияга сокку урат деген айрым украиналык саясатчылардын пикирлери негизсиз экенин белгилейт Осадчий.

"Бул Россиянын ички абалына эч кандай таасир этпейт, — дейт ал. — Анткен менен Украина ичинде чыңалуу бар. Жасалма чектөөлөрдү адамдардын кыртышы сүйбөйт. Көп тилдүүлүк тууралуу сөз болгондо эч кимдин "орус тилинин үстөмдүгү артсын деп өлкөнүн улуттук тилин четке сүргөн" жери жоктугун түшүнгөн дурус".

Кеп мында теңдик туурасында, кээ бирөөлөр тилди үйрөнүүгө мажбур, чет тили менен алектенгендер бул канчалык татаал иш экенин жакшы билет. Ал эми бул жагдайда сиздин артыкчылыгыңыз бар, дароо эки тилди билесиз. Эми андай артыкчылыктан өз эркиңиз менен баш тартып турасыз".

7
Белгилер:
Кыргызстан, орус тили, чектөө, экономика, эксперт
Тема боюнча
Украина: каатчылык мааракеси
Спутник V вакцинасы. Архив

Гамалея институту: "Спутник V" башка бардык вакциналар менен айкалышат

10
(жаңыланган 16:05 26.09.2021)
Институттун директору салыштырып көрүүдө адамга кыйыр таасири болсо жоопкерчилик албай турганын айткан.

БИШКЕК, 26-сен. — Sputnik. Россиялык "Спутник V" COVID-19га каршы башка вакциналардын баары менен айкалышат. Бул туурасында Россиянын Гамалея атындагы Эпидемиология жана микробиология улуттук изилдөө борборунун директору Александр Гинцбург билдиргенин РИА Новости жазды.

Ал Россия-еврей конгресси тарабынан уюштурулган жолугушууда сүйлөгөн.

"Спутник V" бүгүнкү күндө апробациядан өтүп, кеңири колдонулуп жаткан бардык вакциналар: Moderna, Pfizer жана Astrazenecа менен айкалышат", — деп айткан Гинцбург.

Ошондой эле ал "Спутник V" вакцинасы менен башкаларды салыштырып көрүүдө адамга кыйыр таасири болсо Гамалея институту, Россия жана Александр Гинцбург жоопкерчилик албай турганын белгилеген.

Россиянын Саламаттык сактоо министрлигинин маалыматы боюнча, "Спутник V" препаратынын "дельта" штаммына каршы эффективдүүлүгү 83,1 пайызды түзгөн.

10
Белгилер:
Россия, Спутник V, вакцина, Александр Гинцбург
Тема:
"Спутник V" вакцинасы
Тема боюнча
Кытай Кыргызстанга 100 млн. доллар жана миллион доза вакцина берүүгө даяр
Аргентина "Спутник V" вакцинасы жаңы штаммдардан кантип коргой аларын аныктады