Көмүр кампасындагы жумушчулар. Архив

Көмүр капчыктарды жылытабы? Россиялык отун Европага эмнеге кымбатка түшүүдө

211
Көгүлтүр оттун артынан эми көмүр да кымбаттоодо. Азыр тоннасы – 300 доллар, кара алтындын баасы мындай деңгээлге жыйырма жылдан бери чыга элек болчу.

Рынок дүрбөлөңгө түшүп, суроо-талап күч алды. Бул канчага созулуп, Россия мындан кандай пайда көрөрү Ирина Бадмаеванын РИА Новости сайтына жарыяланган макаласында.

Көмүрдүн "кайтышы"

CO2 чыгындыларын кыскартуу чакырыктарына карабастан көмүр көп сатылууда. Ал экологиялык аң-сезими бийик Европага да ташылууда: газдын ашкере кымбаттыгынан улам бул чөлкөм да отундун бул түрүнө өтүүгө мажбур.

Европа биримдигине көгүлтүр оттун миң куб метри 1400 доллар турат. Энергетикалык компаниялардын мындан аркы тагдыры арсар, ал тургай айрымдары эбак сызга отуруп калышты. Көмүр ушул тапта кармана турган жалгыз тал сымал.

Сентябрда Германия, Испания, Улуу Британия жана Франция катуу отун менен жети миллион мегаватт-саат иштеп чыкты. Бул мурунку жылга салыштырмалуу 35 пайызга көп. Бирок Европада көмүр жетишсиз. Негизги жабдуучулар экспортту көбөйтүүгө үлгүрбөй жатышат. Континенттин түндүк-батышындагы көмүрдүн кору араң төрт миллион тоннадан бир аз ашат. Анан да азиялык сатып алуучулар менен атаандаштык жок эмес. Кытайда да таңсыктык бар. Ачык асман үчүн ал жакта да көмүр шахталарын жаап коюшкан.

"Бийликтин багытынын кескин бурулушу иш жүзүндө банктарды өндүрүштү жогорулатууга белсенген көмүр ишканаларын насыялап жана каржылоого аргасыз кылат. Кытай Эл Республикасы негизги өндүрүшчү гана эмес, башкы керектөөчү да эмеспи", — деп түшүндүрөт Финансы башкаруу жогорку мектебинин Аналитикалык изилдөө бөлүмүнүн жетекчиси Михаил Коган.

Кытайдын экономикасы тез калыптанууда. Ишканалар электр кубатын көбүрөөк өндүрүүгө тийиш. Өлкө көмүрдү кеңири пайдаланууну улантары айкын. Коммунисттик партия андан тез баш тартууга өтүп, көмүр менен жабдуучу өлкөлөр менен тирештер чыга баштаган эле.

"Пекин көмүрдүн дүйнөлүк көлөмүнүн сегиз чакты пайызы өндүрүлгөн Австралия менен мамилесин бузуп алган. Бул Кытай, Индия жана бир катар азиялык мамлекеттерди тейлеген Индонезиядан импорттун кыскарышы менен дал келген эле", — деп белгилейт Amarkets аналитикалык департаментинин жетекчиси Артем Деев. Натыйжада кытай провинцияларынын үчтөн экиси электр жарыгын үнөмдөө режимине өткөн. Үлкөн мунай-химия ишканаларынын иши токтогон. Күтүлгөндөй эле таңсыктык бааны асмандаткан. Кытайда эле эмес, Европада отундун катуу түрү болжол менен Азиядагыга караганда 14 пайызга кымбат.

"Суроо-талап өсүп жаткандыктан көмүр энергетикалык каатчылык коркунучу бар Батышта да, Чыгышта да жылуулук сезону аяктаганча кымбаттай берери түшүнүктүү болуп калды", — деп боолголойт Деев.

Кычыраган кыш, аптаптуу жай

Соңку жылдары дүйнөнүн көмүргө муктаждыгы азайып бараткан. Европа, Кытай жана АКШ андан таптакыр баш тартууга белсенишкен. Пандемияда таш көмүргө суроо-талаптын төмөндөшү таза энергияга өтүү деп мүнөздөлгөн. Бирок "жашылдандыруу" убакытты талап кылат. Анан да табияттын кубулуштары деген бар. Аяздуу чилде жана адаттан тыш саратандын айынан европалык жер алдындагы газ сактагычтар бошой түштү.

Көгүлтүр оттун баасы кымбаттагандан кымбаттап эле баратат. Мунай баалары да андан кем калышпайт.

Ошентип унуткубуз келген көмүрдү да кайра эстедик. Бирок сунуш суроо-талапты канааттандыра албай турат. Европалык электр кубатын өндүрүүчүлөр Россиядан көбүрөөк экспорттоону өтүнүп турган чагы. Муну, албетте, ачык айткылары жок. Алдыда климатты өзгөртүү жөнүндөгү кезектеги конференция өтөт. Күнөскана газдарынын чыгындыларынан кеп салышат. Аларды кымбат баалуу газды пайдаланып, көмүрдөн баш тартканда гана кыскартууга болот.

Жабдуучулардын башка бир тандоосу деле жок. Казып алынуучу отундун кору боюнча дүйнөдө – төртүнчү, казууда – алтынчы, ал эми экспорттоо боюнча үчүнчү орундагы Россияга үмүт артышат. Былтыр аталган мамлекеттен чет өлкөгө жалпы 200 миллион тоннага чукул өндүрүм жөнөткөн. Кытай дээрлик 29,5 миллион, Түштүк Корея — 23төн көп, Япония — 21,5 пайыз алган. Анткен менен казууну дагы жогорулатуу мүмкүн экени күмөн.

"Көмүр казуу өнөр жайы — бул өндүрүштүн узак цикли. Жаңы техникалык кубаттуулук, тийиштүү уруксат кагаздары, документтер керек. Жаңы кенди өздөштүрүү ниетинен иштетүүгө киришүүгө дейре кеминде эле эки жыл керек. Россия — ансыз да Европаны көмүр менен жабдуучулардын негизгиси, жылына 40 миллион тоннадан ашуун көлөмдө экспорттойт", — дейт Артем Деев.

Россияда жергиликтүү компаниялар кымбат сырьёдон пайда табары айдан ачык. Азиялык рыноктордо 2019-жылы көмүрдүн тоннасы орточо 90 доллар турган. Ушул тапта Европада — 300 доллар. Ошентсе да экспорттун бир топ жогорулап кетиши күтүлбөйт. Отундун бул түрү Россиянын ички рыногуна да зарыл. Синоптиктер кыш катуу болорун болжоп жатышпайбы.

Статистикага ылайык, Россиядагы айыл-кыштактагы үйлөрдүн үчтөн биринде отун же көмүр жагылып, меш менен жылытылат. Шаардык турак фондунда алардын саны жети пайызды түзөт.

"Бүгүнкүдөй көлөмдөгү суроо-талап көпкө созулбайт. Дүйнөлүк аянтчаларда бааны алып сатарлар гана көтөрүшөт", — деп эсептейт Россия эл достугу университетинин Дүйнөлүк экономика жана бизнес институтунун "Эл аралык экономикалык коопсуздук" программасынын доценти Хажимурад Белхароев.

Ошентсе да "Түндүк агым – 2" долбоорунун ишке кирер мезгили алыс эмес. Рынок көгүлтүр оттун баасын турукташтыра турган узак мөөнөттүү газ келишимдеринин түзүлүшүн күтүүдө. Бүгүнкү дүрбөлөңгө карабастан дүйнө көмүрдөн баш тартып жатканын унуткарбайлы.

"Газ же көмүр жагылган өнөр жай казандарында иш спецификасы ар бөлөк.

Катуу отун пайдаланылганда негизинен от жаккычтардын эмгеги талап кылынат. Мындан улам айлык акы, медициналык тейлөө, кошумча тамак-аш боюнча чыгымдар артат.

Ал эми газ колдонулганда баары автоматтык түрдө жүрүп, иш бир кнопканы басуу менен чечилет", — деп тактайт Белхароев. Ошентсе да артыкчылыктары жок эмес: көмүр өзү тутанып кетпейт, ачык аянтчаларда сакталат. Тажрыйба көрсөткөндөй, эгер чилдеде энергиянын башка булактары үзгүлтүккө учураса, таш көмүр жылуулук тартуулайт.

211
Белгилер:
көмүр, Россия, Европа, отун, кымбаттоо, экономика, рынок, баа
Тема боюнча
Европа россиялык газдан баш тарта алабы? Сереп
Талибан кыймылдын өкүлү Забиулла Муджахид

Тажикстан Афганистандын жаңы бийлигин тааныбай турганын айтты

45
(жаңыланган 19:15 28.10.2021)
Афганистанга коңшу мамлекеттердин министрлеринин жыйынына Кытай, Россия, Өзбекстан, Тажикстан, Пакистан жана Ирандын тышкы иштер министрлери катышкан.

БИШКЕК, 28-окт. — Sputnik. Тажикстан бийлиги Афганистандын жаңы өкмөтүн тааныгысы келбейт. Бул тууралуу Тажикстандын тышкы иштер министри Сироджиддин Мухриддин Афганистанга коңшу мамлекеттердин министрлеринин Тегеран шаарындагы жыйынында айтты.

Министрге шилтеме берип Sputnik Тажикстан агенттигинин жазганына караганда, жаңы бийлик Кабулду күч менен басып алып, өз элинин жана этникалык топтордун пикирин эске албастан өкмөттү ээлеп алды.

"Этникалык тажиктер афган элинин 46 пайызын түзгөндүктөн өкмөттөн орун алышы керек болчу", — деди Мухриддин.

Афганистанга коңшу мамлекеттердин министрлеринин жыйынына Кытайдын, Россиянын, Өзбекстандын, Тажикстандын, Пакистандын жана Ирандын тышкы иштер министрлери катышкан.

Белгилей кетсек, Борбор Азия мамлекеттеринин ичинен афган элине биринчилерден болуп Кыргызстан кол сунду. Сентябрь айынын соңунда КРдин Коопсуздук кеңешинин төрагасынын орун басары Таалатбек Масадыков Кабулга барып, "Талибан"* өкмөтүнүн ТИМ башчысы Амир Хан Муттаки менен жолуккан. Президенттин маалымат кызматы Масадыков башында турган кыргыз делегациясы Кыргызстан элинин атынан Афганистан Ислам Республикасынын элине гуманитардык жүк жеткиргенин кабарлаган.

Афган бийлиги менен Өзбекстан, Казакстан жана Кытай кызматташууга даяр экенин расмий жарыялаган.

Кийин G20 мамлекеттери кезектеги жыйынында кааласа да, каалабаса да талибдер менен иштешип, ал тургай гуманитардык жардам берүүгө мажбур экенин билдиришкен.

Ал эми 20-октябрда Россиянын борборуна талибдердин делегациясы барып, Афганистан боюнча сүйлөшүүлөр "Москва форматы" боюнча жүргүзүлдү. Иш-чарага 10 мамлекеттин делегаттары катышты.

* — Кыргызстан жана башка мамлекеттерде тыюу салынган уюм

45
Белгилер:
Афганистан, Тажикстан, өкмөт, бийлик
Тема:
Афган бийлиги менен талибдердин тиреши
Тема боюнча
Москва талибдерден афган элине либералдуу мамиле күтөрүн айтты
Талибан* жардам алууну кааласа көмөк көрсөтүшү керек. Россиянын позициясы

Чыгыштын сулуулары Египеттеги кинофестивалдын кызыл килеминде. 15 сүрөт

157
  • Кинофестивалга келген ливандык ырчы Майя Диаб
  • Саудиялык белгилүү теле алып баруучу Лоджайн Омран кызыл килемде бут кийимин чечип жатат
  • Египеттик модель Хеба Эль-Сиси кинофестивалдын алкагында тасма көрсөтүү учурунда
  • Кызыл килемде сүрөткө түшүп жаткан египеттик модель Энджи Кеван
  • Тунистик теле жылдыз Ильхем Шейер фотосессия учурунда
  • Кинофестивалдын жылдыздары ЖМК өкүлдөрү менен маектешип жатышат
  • Египеттик актриса Нагля Бадр
  • Египеттик актриса, фестивалдын негиздөөчүсү жана башкы директор Бушра Розза кызыл килемде
  • Сириялык актриса Несрин Тафеш кызыл килемде сүрөткө түшүп жатат
  • Иорданиялык актриса, теле алып баруучу жана ырчы Маис Хамдан
  • Египеттик актриса Энджи Киван фильмдин каарманындай кийинип келген
  • Египеттик актриса Маяр Эль Гити жана анын сиңдиси Мэй
  • Фатма Нассер. Тунистик актриса
  • Саудиялык теле алып баруучу Лоджайн Омран
  • Тунистик актриса Дорра Заррук кинофестивалдын кызыл килеминде
Октябрдын орто ченинде Египеттин Эль-Гуна курорттук шаарында бешинчи кинофестиваль өттү. Иш-чара сегиз күнгө созулду.

Кинофестивалдын программасында 50дөн ашык тасма көрсөтүлдү. Маалыматка ылайык, "Титаникти көргүсү келбеген сокур адам" ("Слепой, который не хотел смотреть "Титаник") аттуу фин тасмасы жеңүүчү деп табылган. Анын авторлору баш байге "Алтын жылдызга" жана 50 миң доллар акчалай сыйлыкка ээ болушкан.

Омар Эль Зохайринин "Перьям" тасмасы эң мыкты араб фильми деп табылды.

157
  • Кинофестивалга келген ливандык ырчы Майя Диаб
    © AFP 2021 / Ammar Abd Rabbo / El Gouna Film Festival

    Кинофестивалга келген ливандык ырчы Майя Диаб

  • Саудиялык белгилүү теле алып баруучу Лоджайн Омран кызыл килемде бут кийимин чечип жатат
    © AFP 2021 / Patrick Baz / El Gouna Film Festival

    Саудиялык белгилүү теле алып баруучу Лоджайн Омран кызыл килемде бут кийимин чечип жатат

  • Египеттик модель Хеба Эль-Сиси кинофестивалдын алкагында тасма көрсөтүү учурунда
    © AFP 2021 / Ammar Abd Rabbo / El Gouna Film Festival

    Египеттик модель Хеба Эль-Сиси кинофестивалдын алкагында тасма көрсөтүү учурунда

  • Кызыл килемде сүрөткө түшүп жаткан египеттик модель Энджи Кеван
    © AFP 2021 / Patrick Baz / El Gouna Film Festival

    Кызыл килемде сүрөткө түшүп жаткан египеттик модель Энджи Кеван

  • Тунистик теле жылдыз Ильхем Шейер фотосессия учурунда
    © AFP 2021 / Patrick Baz / El Gouna Film Festival

    Тунистик теле жылдыз Ильхем Шейер фотосессия учурунда

  • Кинофестивалдын жылдыздары ЖМК өкүлдөрү менен маектешип жатышат
    © AFP 2021 / Patrick Baz / El Gouna Film Festival

    Кинофестивалдын жылдыздары ЖМК өкүлдөрү менен маектешип жатышат

  • Египеттик актриса Нагля Бадр
    © AFP 2021 / Patrick Baz / El Gouna Film Festival

    Египеттик актриса Нагля Бадр

  • Египеттик актриса, фестивалдын негиздөөчүсү жана башкы директор Бушра Розза кызыл килемде
    © AFP 2021 / Patrick Baz / El Gouna Film Festival

    Египеттик актриса, фестивалдын негиздөөчүсү жана башкы директор Бушра Розза кызыл килемде

  • Сириялык актриса Несрин Тафеш кызыл килемде сүрөткө түшүп жатат
    © AFP 2021 / Patrick Baz / El Gouna Film Festival

    Сириялык актриса Несрин Тафеш кызыл килемде сүрөткө түшүп жатат

  • Иорданиялык актриса, теле алып баруучу жана ырчы Маис Хамдан
    © AFP 2021 / Patrick Baz / El Gouna Film Festival

    Иорданиялык актриса, теле алып баруучу жана ырчы Маис Хамдан

  • Египеттик актриса Энджи Киван фильмдин каарманындай кийинип келген
    © AFP 2021 / Ammar Abd Rabbo / El Gouna Film Festival

    Египеттик актриса Энджи Киван фильмдин каарманындай кийинип келген

  • Египеттик актриса Маяр Эль Гити жана анын сиңдиси Мэй
    © AFP 2021 / Patrick Baz / El Gouna Film Festival

    Египеттик актриса Маяр Эль Гити жана анын сиңдиси Мэй

  • Фатма Нассер. Тунистик актриса
    © AFP 2021 / Patrick Baz / El Gouna Film Festival

    Фатма Нассер. Тунистик актриса

  • Саудиялык теле алып баруучу Лоджайн Омран
    © AFP 2021 / Ammar Abd Rabbo / El Gouna Film Festival

    Саудиялык теле алып баруучу Лоджайн Омран

  • Тунистик актриса Дорра Заррук кинофестивалдын кызыл килеминде
    © AFP 2021 / Patrick Baz / El Gouna Film Festival

    Тунистик актриса Дорра Заррук кинофестивалдын кызыл килеминде

Белгилер:
сүрөт, Египет, кинофестиваль
Тема боюнча
"Кыргызстан сулуусу" болом деген перилер. Сулуулук сынагынан 12 сүрөт
Сынынан кетпеген Моника Беллуччи 57 жашта. Актрисанын көз талдырган сүрөттөрү
Ааламдын эң узун аялдары. 12 сүрөт
Психолог Зейнегүл Кудайбергенова

Кул мүнөз адамдар кайдан чыгат? Франциядагы психолог Зейнегүл менен маек

0
Кыргызстандык Зейнегүл Кудайбергенова учурда Франциянын Лион шаарында психолог болуп эмгектенет. Атайын клиникада иштеп, жеке кабинет да ачкан. Европада окуган 36 жаштагы Зейне учурда бардык психологиялык маселелер боюнча адис.

Sputnik Кыргызстан агенттигинин кабарчысы психолог Зейнегүл Кудайбергенова менен байланышып, андан социалдык психологияга байланышкан бир катар суроолорго жооп алган.

— Kgpsycom долбоорунун үстүндө иштеп жатыпсыздар. Кененирээк айтып берсеңиз?

— Кыргызстандыктарга психологиялык жардам көрсөтүүчү ыктыярчылар долбоорун баштаганыбызга үч ай болду. Бирок идея жарым жыл мурда эле жаралган. Буга Кыргызстандагы жана чет өлкөдөгү психологдор менен чогуу иштешким келгени түрткү берди. Алгач соцтармак аркылуу эки-үч психолог менен кеңешип, анан тексттерди жайылтып, видео тартууну жана кыргыз тилинде сайт түзүүнү сүйлөштүк. Анткени кыргызча психологиялык китеп, макалалар аз же такыр эле жок. Психологдордун бардыгы орус же башка тилдерде билим алышкандыктан кыргыз тилдүү аудиториянын бул жаатта маалыматы аз. Ал ортодо Баткендеги каргашалуу окуялар болуп кетти. Мындай учурда ар бир кыргыз кайдыгер карап отура албаса керек. Германиядагы IT-адис Азамат Токтакунов баткендиктер менен түз байланышууга мүмкүн болгон платформа жасап берди. Дароо таблица түзүп, телефон номерлерибизди жазып, стресске кабылган мекендештерге жардам бере баштадык. Башында дүйнөнүн ар тарабында иштеген кыргызстандык психологдордун көбү көмөктөшүүнү каалаган, акыры эки-үчөөбүз эле калдык. Бизге көбүнчө жеке көйгөйлөрүн айтып кайрылышат. Бирок азыр демөөрчүлөрдүн колдоосуна да муктажбыз.

Платформада ар бир психолог өзүнө жакын ар кандай темада макала жазса болот. Эч кандай милдеттеме жок. Эми чет жердеги IT тармагында иштеген балдар бизге кыргызча психология деген аталыштагы сайт жасап берүүнү убадалашууда. Ал жакта жалаң эне тилибиздеги подкасттар, макалалар, видеолор болот. Алдыда семинар, лекцияларды өткөрүүнү пландоодобуз. Азыр дүйнө алдыга жылып, психология да өнүгүп жатат. Адамдардын бири-бирине жасаган мамилеси, сүйлөшүүсү да башка. Ошол себептен биз да бир орунда турбашыбыз керек деген ойдомун.

Психолог Зейнегул Кудайбергенова, работающая в Лионе, Франция
© Фото / из личного архива Зейнегул Кудайбергеновой
Психолог Зейнегүл Кудайбергенова: Азыр дүйнө алдыга жылып, психология да өнүгүп жатат. Адамдардын бири-бирине жасаган мамилеси, сүйлөшүүсү да башка. Ошол себептен биз да бир орунда турбашыбыз керек.

— Ар бир улуттун менталитети болгондой эле психологиялык да өзгөчөлүктөрү болсо керек?

— Албетте, адамдын психологиясына менталитети жана маданияты да таасир этет. Анын кандай чөйрөдө чоңойгону, жашоосунун контексти, кайсы улуттан экендиги жана өз улутунун маданий өзгөчөлүгүн билип, түшүнгөнү абдан маанилүү. Бир нече маданияттын ортосунда чоңойгон адамдар да бар.

Жеке маданиятыбыз ой жүгүртүү процессибизге, ишенимибизге, баалуулуктарыбызга жана бирөөгө жасаган мамилебизге таасир этет. Ар бир улуттун психологиясында айырмачылыктар, ошондой эле универсалдуу жактары да бар.

Адис катары башка улуттагы, ар түрдүү маданиятта өскөн адамдардын психологиясын түшүнүү мага оор эмес. Азыр Эфиопиядан келген бала менен иштеп жатам. Аларда бардык психикалык ооруларды "шайтан басып алды, жаман духтар, башка жан кирип кетти" деп түшүнүшөт. Ал эми психолог буга сый мамиле жасашы керек. Четке кагуу мүмкүн эмес.

Адамдын өз маданияты, салт-санаа, үрп-адаты менен терең байланышта болгону абдан маанилүү. Францияга Алжирден, Түндүк Африкадан келген мигрант ишкерлер адаптациялашуу максатында балдарын француз мектептерине берип, үйүндө да французча сүйлөшө башташкан. Кийин алардын бала-бакырасынын иденттүүлүгү боюнча маселе жаралып, "мен киммин?" деген суроого жооп таппай кыйналышты. Азыр үйүндө кайрадан эне тилинде сүйлөшүп, өз маданиятына кайтышууда. Бул адамда прогресс болгондугун билдирет. Жакшы интеграция болуу үчүн адам эки маданиятты тең батыра билүүсү керек. Улуттук баалуулуктарыбызды унутсак урпактарыбыз өзүнүн кимдигин тааный албай, жашоодо ордун таппай кыйналат. Алар канындагы маданиятын, менталитетин таанып, аны менен байланышта болушу керек.

Психолог Зейнегул Кудайбергенова, работающая в Лионе, Франция
© Фото / из личного архива Зейнегул Кудайбергеновой
Психолог Зейнегүл Кудайбергенова: Адамдын өз маданияты, салт-санаа, үрп-адаты менен терең байланышта болгону абдан маанилүү

— Кыргыздарда, өзгөчө, улуу муун арасында ата-энесинен жөнөкөй эле "мен сени жакшы көрөм, кыйын баласың" же "сен сулуу кызсың" деген сөздү укпагандар абдан көп. Мындай жагдай терс таасир тийгизет дешет. Негизи кандай?

— Ооба, туура айтасыз. Биздин салтта да ички сезимибизди түз билдирүү маданияты жок. "Мен сени жакшы көрөм" же "сага капа болуп жатам" деп бетке айтпайбыз. Эмнегедир азиялыктар ички сезимин ачып көрсөтпөйт. Кыргыздар гана эмес кытай, таиланд, вьетнам, япондордо да ушул сапат бар. Биз коллективдешкен коомдо "жан дүйнөнү ачууга болбойт" деген менталитет менен жашайбыз. Бирок дүйнөдө универсалдуу маданияттын жайылышынан улам балдарыбыз да өзгөрүүгө дуушар болуп жатышат. Азыр индивидуалдуу психологияга басым жасалып, жаңы түшүнүктөр калыптанууда.

Кээ бирлер мага ата-энеси ага эч качан "сени жакшы көрөм", "сенин колуңдан келет", "сага ишенем" же "сыймыктанам" деп айтпаганына даттанышат. Кадимкидей көңүлү ооруйт. Бирок мурда улуу муундарда "жакшы көрөм", "сен мен үчүн баалуусуң" деген сөздү айтуу маданияты калыптана элек болчу. Акырындык менен бул көрүнүштөр жөнгө салынып, ата-энелер да балдарына сезимин түз билдирип калышты. Бирок ата-эненин "жакшы көрөм" деген сөзүн укпаган балдардын баарынын эле психологиясына доо кете бербейт. Жакындарынан жакшы сөз укпастан жалаң орой мамиле менен ур-токмокко дуушар болгон жана кандайдыр бир таарынычы бар баланын гана психологиясы бузулат. Бала ата-энесинин ишаратынан, камкордугунан эле жакшы көрөрүн сезип турат, өзүн керексизмин деп эсептебейт. Бул адамдын сезимталдуулугуна да жараша болот. Эгер бала өзгөчө сезимтал болсо, анда ага айтып туруу керек. Мындай адамдар баарын жүрөгүнө жакын кабыл алат.

Психолог Зейнегул Кудайбергенова, работающая в Лионе, Франция
© Фото / из личного архива Зейнегул Кудайбергеновой
Психолог Зейнегүл Кудайбергенова: Жакындарынан жакшы сөз укпастан жалаң орой мамиле менен ур-токмокко дуушар болгон жана кандайдыр бир таарынычы бар баланын гана психологиясы бузулат.

— Коллективдешкен жана индивидуалдуу маданияттын кандай айырмачылыгы бар?

— Менимче, биз эки маданиятты тең карманып, орток позицияда болушубуз керек. Коллективдешкен маданияттын да көп жакшы жери бар. Мында адамдар тыгыз байланышта болгондуктан кайдыгерликтен алыс, бири-бирине карамдуу болушат. Биз ата-энебизге күйүп-бышып, аларды бакканга аракет кылабыз. Алар балдары үчүн баарын берип, жакшы чоңойтууга бел байлашат. Бирок замандын агымы менен индивидуалдуу маданиятты да көзгө илбей коюуга болбойт. Анткени жаштарыбыз башка дүйнө менен байланышып, чет өлкөдө окуп, маалымат алып жатышат. Биздин маданиятыбыз да башкаларга кызыктуу болуп, биз да бөлөктөрдү түшүнө билүүбүз заман талабы. Индивидуалдык маданиятта адам көбүнчө өзүн-өзү таанууга аракет кылат. Анткени мында адамдын жеке жашоосу, бакыты, жетишкендиги, ою, сезими баалуу деп каралып, биринчи орунга чыккан.

— Бизде кичинекей баланы же аялын уруп-соккону видеого түшүп калган фактылар көп. Баланы уруп тарбиялоо туура эмес экендигин кантип элге жеткирүүгө болот?

— Алгач баланы анча-мынча жазалап койгон ата-энени түшүнүүгө аракет жасап көрсөк. Негизи мындай нерсе адам стрессте жүргөн убакта болот. Мисалы, үч-төрт баланын апасы жумуштан чарчап келип, үйдөгү балдардын ызы-чуусуна чыдабай алардан жинин чыгарып же катуу сүйлөп алышы мүмкүн. Бул, албетте, аны кечирип же бирөөнү урса болот деген сөз эмес.

Ошондой эле кичинесинде таяк жеп чоңойгондор сөзсүз баласына кол көтөрөт. Алар токмоктоп тарбиялоонун кесепети кандай болорун түшүнбөйт. Көбү "мени ушинтип эле тарбиялашкан. Эч нерсе болбойт. Жакшы эле адам болуп турбаймынбы" деген ойдо болот.

Ошентсе да акыркы кезде биздин коомдо да жакшы өзгөрүүлөр байкалат. Бирок ал глобалдуу болушу абзел. Буга психологдордун гана эмес, дарыгерлердин, мугалимдердин, драматургдардын, актёр жана журналисттердин да салымы зор. Негизи уруп, урушуп чоңойтуу прогрессивдүү коомдогу көрүнүш эмес. Анткени бул коом илим-билимге таянып иш алып барат. Дүйнөлүк антрополог, психолог, социологдордун ондогон жылдар бою жүргүзгөн изилдөөсүнүн жыйынтыгында, оор кылмышка барган мыкаачы, ачуусу чукул, өзүнө ишенбеген жана психикалык ар кандай ооруга кабылган адамдардын профилинен бала чагында шылдыңга көп кабылганы, басынтуу же ур-токмок менен чоңойгону далилденген. Мындайлар мыкаачы же болбосо жалтак болуп калыптанышат. Айрымдардын кул мүнөз болуп калганы да ошондон.

Таяк жеп, психологиялык кысымды көп көргөн баланын ой жүгүртүүсү өзгөрүп баштайт. Маселе чечүүдө да өзүнө ишенбей жалтактык кылат. Анын башкы максаты маселени чечүү эмес, "муну чече албай калсам таяк жеп же жаман көрүнүп калам го" деп кооптонот. Мындан улам башкаларга оюн айта албаган адам калыптанат. Булар жашоодо өздөрүнө жаман мамиле кылган "кожоюнду" таап алат да, ошолорго курмандык болуп жүрө берет.

Психолог Зейнегул Кудайбергенова, работающая в Лионе, Франция
© Фото / из личного архива Зейнегул Кудайбергеновой
Психолог Зейнегүл Кудайбергенова: Кичинекей наристе көп учурда ата-энесинин жашоо образын туурайт же аны модель катары кабыл алат.

Азыр позитивдүү психология келе жатат. Психологиянын өзгөргөнүнө жараша дүйнөлүк тенденцияда балдарды мактоо жана колдоо менен гана өстүрүү абзел. ЮНЕСКОнун балдарды коргоо программасында да позитивдүү психологияга басым жасалган. Эгер баланы мактап, ага ишеним артып, акылдашып, кеңешип иш алып барсаң, тарбиясы да жакшы болот.

Кичинекей кыз атасынын апасын уруп, шылдыңдап, кемсинтип жатканын көрүп чоңойсо, так ошондой күйөөгө тиет. Анткени көргөнүнө, өскөнүнө жараша ушундай эркекке аң-сезими тартылат. Ошондой эле ата-энеси кызын уруп, кемсинтип, урушуп чоңойтсо ал кийин мыкаачы күйөөгө жолугат. Бул психологиядагы мыйзам ченемдүүлүк. Кичинекей наристе көп учурда ата-энесинин жашоо образын туурайт же аны модель катары кабыл алат.

— Социалдык тармактын кыргыз сегментинде кайсы бир көрүнүшкө агрессивдүү пикир калтырып, терс реакция жасаган учурлар көп кездешет. Же бул тенденция дүйнөнүн бардык эле өлкөлөрүндө байкалабы?

— Биз экономикалык жактан кыйналган, өнүгүүсү артта калган мамлекетпиз. Канча киши мигрант болуп иштеп же окуганы чет өлкөгө кетти. Жумушсуздук, айлык аз жашоодон чарчап, кыялданууну унутуп, келечекке үмүт артпай калган адамдар буга күнөөлүүлөрдү издейт. Алар ачуусун чыгарып алууга соцтармакта жакшы шарт түзүлгөндөй сезишет. Экран артында жоопкерчилик жок болгондуктан терс эмоцияларды тартынбай чыгарышат.

Бул коомубузда өз оюн сый менен жеткирүү, эмоцияны башкаруу маданияты жана ачуусун башкалардан чыгарбоо өңдүү эмоционалдык интеллект кеңири калыптана электигинен кабар берет.

0
Белгилер:
психолог, Франция, бала, үй-бүлө, Зейнегүл Кудайбергенова
Тема боюнча
Невролог Карбозова: Паркинсон оорусуна эркектер көп чалдыгат